Чаломкин. САМ СЕБЕ ПИШУ Я ЭТИ ПИСЬМА (Часть пятая - ФРАНЦУЗСКИЕ БОТИНКИ).

Тагачы рушла сирӹмӹ ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓэмӹм сирен пӹтӓрӹшӹм сӓй...
Теве тиштӹ вӹзӹмшӹ лаштыкым лыдын кердӹдӓ.

Сегодня я, кажется, завершил воспоминания о своём детстве и юности.
Вот здесь вы их можете прочесть.

ИЗМАИЛ ЕФИМОВ: КЫРЫК СИР ЦЕВЕРӸН ЧИӒМ КУРЫМ ВАШТ ЙӸРВЕЛ КӸЧӒЛӒМ...

Кырык Сир мыч Измаил Ефимовым цилӓнок пӓлат. Ти художник нӹллӹ и кытла халыкым живопись, графика, этнофутуризм, геральдика дӓ вес йиш пӓшӓвлӓжӹ доно ӧрӹктӓрӓ. Дӓ вет Мари Элышты вел агыл — Земля йӹрвеш Измаилна лӹмлӹ лин шӹнзӹн. Сӹлнӹ картинвлӓжӹ эртӹш ивлӓ вашт шукы сӓндӓлӹквлӓштӹ анжыктымы линӹт. Цилӓ вӓре Измаил Ефимовын творчествым лӹмлӹ профессионалвлӓ, дӓ искусствым яратышы эдемвлӓжӓт чоте яратен вашлинӹт.

Мӓӓт ӹне тишӓк шотеш пиштӹмӹ Измаил Варсонофьевичӹн разрешеним ядын живопись пӓшӓвлӓжӹм сӓкен лыктына. Дӓ тевеш мастар авторын сынзӓ дон ужмы дӓ цаткыды кидшӹ доно мӹнерӹш ваштымы картинвлӓм - Кырык Сирнӓн цеверӹм, халыкнан сусу ӓль ойхы ӹлӹмӓшӹм дӓ философи йиш ужмашвлӓжӹм пӹтӓри анжыктенӓ.
Тӹшток рушла сирӹмӹ искусствоведени доктор В.Г.Кудрявцевын статьям анжыктенӓ — тӹ профессионал Измаилын творчествы гишӓн когонок яжон пӓлдӹртен сирӓ.

АРДЕ

Ондрин Валька, Йынгы-Кушыргы

Арда, марлажы - Церкӹсола, тӹшкӹ Йошкар-Ола гӹц иктӓ 80 уштыш Козьмодемьянскыш кемӹ корны доно кыдалмыла. Тене тел молнамшы телвлӓ гань агыл, пиш шокшы тел лин. Теве игечӹ изиш ӱкшемден колта, лым лымындалеш, а вара тидӹм иргодеш толын шагалшы шокшы кечӹ шылатен шуа. Вара йыдым эче когон агыл ӱкшемден шӹндӓ, эче изиш лым валалалеш дӓ вес кечӹн угӹц вара шокшемден колта. Вот тенгелӓн игечӹ тене мадеш дӓ тидӹ кыдалмына корны вӹлнӓт каеш: вӓрӹн-вӓрӹн кӹлмен шӹцшӹ и лаштыквлӓ охыр асфальт вӹлвӓлӹмӓт вашталтен-вашталтен шуэн, шайыкыла эртӓт. Тенге мӹнь ӹшке "Ниссан" машинӓэм виктӓрен, Арде солашкы кыдалам. Такшым мӹньӹм Мары книгӓ издательство дӓ "У сем" журналышты пӓшӓм ӹштӹшӹ эдемвлӓ сагашты Килемар район мары конференциш нӓнгеӓт. Багажникӹш мары книгӓвлӓм дӓ журналвлӓм эче оптен шӹнденнӓ, нӹнӹм мӓ конференциш толшывлӓлӓн выжалаш сӧренӓ. Арде солажы ӹнде мары культуры ӹрдӹ кымдемеш шотлалтеш, шукыжок тиштӹ мары эдемвлӓ ӹлӓт, рушынвлӓ- 20%, эче икманяр сусламары улы. Ардештӹ лицӓлтмӹ амбулатори, культуры тома, школа, сельпо, почта дӓ эче детсад улы. Цилӓжы 165 томашты 400 утла эдем ӹлӓт.
Ардешты эче механизаторвлӓм тымдымы техникум улы, тӹдӹ тагынамшенок ылын, солана тракторист-комбайнёрвлӓ моло цилӓн тиштӹ тыменьӹнӹт дӓ нӹнӹ лошты ӓтям-ӓвӓмӓт ылыныт. Арде монгыр кырык сир монгыр гӹц пиш кого имӓн пушӓнгӹ шӹргӹ доно айыртемӓлтеш, ти шӹргӹштӹ хир йӓнлӹкӓт улы: ур, лый, умдыр (бобр), морен, ӹрвӹж, пирӹ; кынам-тинамжӹ мӧскӓмӓт вӓшлин шагалаш лиэш, маныт. А шардывлӓ моло шӹргӹ мыч лӱддеок каштыт, векӓт, кынамжы трӱк нӹнӹ машина корны вӹкӓт кыдал лактӹн кердӹт - тӹнӓм кӱн-гӹнят чӹнь кыдалшы машинӓшкӓт шыралтыт. Седӹндон, техень вӓрвлӓшты корны тӹреш йори перегалтӓш шӱдӹшӹ знакым шагалтат.
Кожла сир эдемвлӓ ти шӹргӹштӹ эче шукы йиш кӹцкӹ-ӹнгӹж, мудым, пӧчӹжӹм, понгым погат, нӹным коштат-санзалтат да тел гачеш качкаш перегӓт.
Теве ӹнде тенге Арде сола яктеӓт кыдал мишнӓ да корны гӹц шалахайыш сӓрналӹн, культура тома докат шона. Книга намалтышвлӓнӓм багажник гӹц лыктын, амасаш пырышна дӓ кого-кымда фойешты лин шагална. Тӹштӹ мӓмнӓм Арде сола администрацим вуйлатышы Алатайкина Надежда Ивановна да мары тыгырым чиэн шӹндӹшӹ ӹдрамашвлӓ вӓшлиэвӹ.
- Изиш вычалда, конференцинӓ эче икта пел чӓсӹшты веле тынгалеш,- нӹны маневӹ.
Мӓ книгавлӓнӓм йӓмдӹлен шӹндӹмӹ кужы стӧл вӹк лыкна да тӹшты вӓрӹн-вӓрӹн пиштышнӓ. Келесӓш келеш, кӹзӹт, молнамшы гань агыл, книгӓ издательствошты пецӓтлен лыкмы марла книгавлӓм, лапкавлӓшты ак выжалеп, лач техень погынымашвлӓш (концертвлӓш) кандат да выжалаш цацат. Мары халык ӹшке туан йӹлмӹ дон лӓкшӹ книгавлӓм когонат кӹзӹт ак лыд, лач кыды-тидыжӹ веле нӓлӹкалӓт. Тевеш, мӹньӹнӓт "Ярла чиӓ, вашталт миӓ" 3 книгӓэм йӓл лоэш канденӹт, а мӹнь ӹшкежӹ эче 2007 ин ӹшке оксаэм доно лыкмы "Икӓна Опанас" 5 книгӓм эче сагаэм нӓлынӓм. Оксала выжалаш агыл, такешок, кӱ ядеш, пуаш. Дӓ тевеш вара, токем тӧрӧк ик мары толын шагальы, шачынжы Йылйӓл ылам манеш доко, а ӹлӓ ти монгырышты.
- Маняраш? - яды , а мӹнь - Такешок, - маньым.
Автографым сирен пушым. Вара эче ик папи: - Э-э, пуай-пуай мӹлӓнемӓт Опанасетшым, мӹнь эче тагынамок газетеш сирӹмӹм лыдынам ыльы, кыце икӓнӓ Опанас вӓтӹвлӓ сага миж лӱлӓш каштын, а вара тӹ газетым кид гӹцем ыдырал нӓлевӹ, таки кӹзӹтат ам пӓлӹ, ма вара лин... - Пуэм-пуэм! Тенге вӹц книгӓге цилӓлӓн автограф доно сирен пушым. Вес книгаэмӓт кымытге выжаленӹт доко.
Конференцим Надежда Ивановна пачы, тӹдӹ эче мары халыкын Мер Канаш манмы организацин эдемжӹ ылеш. Вара Арде библиотекым вуйлатышы Елена Юрьевна Яковлева, район методистка Юлия Карловна Зурагаева, Ардинский школын завучшы Маргарита Васильевна Васильева, Ардински детсадын воспитательжы Наталья Юрьевна Иванова дӓ Йӱксӓр культуры томан директоржы Олег Семёнович Богданов сценыш кузен, попевӹ. Мажы кымылым валтыш, нӹнӹ цилӓн, ик юкын, мӓмнӓн туан мары йӹлмӹнӓ ти монгырышты пӹтӓш цаца, маныт. Марла лач когораквлӓ веле шайыштыт, молодёжь пеле-марла, пеле-рушла вактыт, а изи тетявлажӹ гӹнь совсемок марла ак мыштеп (лачокат, вара концертӹм анжыктымышты годым изивлӓ марла тамахань акцент доно веле кыды-тиды шамакым попалтен колтат доко). И гӹц иш мары йӹлмӹ ямаш цаца, ӹнде тетявлӓм марла ӓтя-ӓвӓ шӱдӹмӹ (заявлени) доно веле тымдаш лиэш. Мӹнь ти годым шӹм тырхы, ӹшке вӓр гӹцем кӹньӹлӹмӓт, шамакым ядым дӓ тенге келесӹшӹм: "Мӓжӹ ӹнде малын со шайыкыла цӓкненӓ, тенге цӓкнен-цӓкнен каремӹшкӹ урын валенӓ гӹнь? Ӓлдӓ ӹшке гишӓннӓ ӹшке шытырланен колтенӓ. Теве кӹзӹт как раз Россий Конституциш вашталмашвлӓм пыртат, ӓлдӓ тӹш техень вашталтышым пырташ ядына: " Обязательно, а не по желанию обучать детей в национальных школах." Ти шамаквлӓжӹ вет вара закон шӱлышӓн лит дӓ детский садвлаштат, школвлаштӓт мары йӹлмым тымдымы шотышты техень тӧрсӹрвлӓ ак лиэп. Ти шамаквлаэшем цилӓн икмагалеш шӹп лин колтевӹ, а вара ружге лапам шиӓш тӹнгӓлевӹ. Конференцим видӹшӹ шамаквлӓэм конференци протоколеш сиренӓ маньы.
Туан йӹлмӹм ӓвӓ шӹшер качмы годымок тыменьмылӓ ӹшкӓлӓ. Мӹнь эче тагышты-ӓнят лыдынам ыльы: курымвлӓ мыч шыпшылтшы ӓтя-тьотя тӹвӹлӓ дӓ туан йӹлмӹ трӱкӹшты кӹрӹлт кешӓшлык агыл. Эдем ӹшке техень ладакшы гӹц карангеш гӹнь, то тӹдӹн шулыкшат, ӹлӹмашӹжӓт тодылташ тӹнгӓлеш, дажы рӓк доно церлӓнен колтен кердеш. Вет эдемӹн вӹржӹн, ДНК манмыжын соикток курымвлӓ мыч тышкалтшы ӹшке программыжы улы, тӹдӹ когон келгӹн шӹнзӓ, йӹле вашталтен шуэн ат керд дӓ тӹдӹн ваштареш агыл лимӹлӓ, а мӹнгешлӓ, тӹдӹм виӓнгден веле шалгымыла. Тӹнӓм веле тӹнь цӓшет дон циц лиӓт.
Тенгелӓн шанен шӹнзӹшӹм мӹнь конференциштӹ дӓ вара тиштӹ эче Х1 мары съездӹш кешӹшлык делегатвлӓм моло айыревӹ, а конференци пӹтӹмӹк, Арде артиствлӓ мӓлӓннӓ концертӹм анжыктевӹ, мырывлам мыревӹ, куштен мыштымашыштымат изи тетявлӓ моло анжыктевӹ. Токем ик ӹдӹрӓмӓш тольы дӓ ӹшке лыдышвлӓжӹм анжыктыш: - Мӓмнӓн Евсейкин солалан тене 440 и лиэш, мӹнь тевеш тидӹн лӹмеш лыдышвлӓм сиренӓм, но сирен прамой ам мышты, седӹндон, пожалуйста тӓмдӓм тӧрлӓтӓлӓш ядам",- маньы. Арде монгыр эдемвлӓ мӹлам чоте келшӓт, нӹнӹ пуры дӓ пышкыда кымылан ылыт, седӹндон мӹнь ти стихотворенижӹм тенге тӧрлен пушым:

Шӹргымычаш ӓль Евсейкин сола,
Кӹчӓл кемӹк, моаш акат ли!
Соикток вет тишкӹ шукын толыт
Дӓ тӹньжӓт талашен тишкӹ ми!

Шӹргымычаш, шачмы вӓр солана,
Цевер-кымда кого шӹргӓн вӓр.
Кожла Сиреш тӹдӹ со алана,-
Цеверемдӓ вӓрнӓм Йӱксӹ Йӓр!

А маняры тиштӹ кушкеш понгы,
Кӹцкӹ-ӹнгӹж, пӧчӹж дӓ молат...
Толыт погаш тидӹм ӹрвезӹ-шонгы -
Нимаханьы ак кел шоколад.

Соланалан курым нӹлӹт-пелӹ,
Шукы эдем шачыныт тишӓк.
Ӹлӓш яжо тиштӹ, агыл нелӹ,
Ӓлдок линӓ курым тидын верц!

Ӓлдок мӓӓт линӓ Арде монгыр эдемвлӓ верц!

ӒВӒМ ГИШӒН ШАЯ

Вадим Минеев, Йӓкӹныр

ӒВӒМ ГИШӒН ШАЯ.

Мӹнь анзылнем киӓ
Ӓвӓм дорцын сирмӓш
Дӓ вуйышкем миӓ
Ӓш тонышна гишӓн.

Ӓнгӹсӹр ялгорны
Лач пӧрт гӹц ӧльцӓшкӹ,
Такырта ти корным
Ӓвӓмӹн ялвлӓжӹ.

Шонгемшӹ вишнянӓ
Укшвлӓ дон окняшты
Мардежеш тӓрвӓнӓ
Цодырге стёклашты.

Мӹнь дорцем кымылым
Ӓви докы колта.
Ӓвижӹ ти юкеш
Трӱк мӹньӹм ӓштӓлтен,
Окняшкы анжалеш,
Дӓ мӹлӓм йӹрӓлтӓ.

Кого олмавувлӓ,
Чӹчӹмӹн пӓшӓжӹ,-
Лыманг шӹцшӹ вуйвлӓ
Ошемдӓт саднажым.

Ӓвӓмӹн кидвлаштӹ
пижоргы пидӓлтеш,
Кӹртни камакашты,
Пу, йылен печкӓлтеш.


ТӒНГВЛА ГИШӒН ШАЯ.

Мӹндӹркӹ мӹнь каштым,
Яжо вӓрвлӓм ужым,
Курымеш пелӓшӹм
Мӹнь мом солашток.
Солашкына тольым,
Шӹгерӹшкӹ кешӹм;
Школ годшы тӓнгемвлӓ
Вӓшлит юкдеок.
Мардеж лыпшен тольы,
Укшвлажӹм ӓйӓлтӹш...
Сӹнзӓ гӹцем лыкты
Санзалан вӹдым.
Мӹнь рвезӹвлӓ лошты
Лач шалгем ӹшкетем,
Изи веремӓшты
Кыш кешдӓ цилӓн?
Гранитный плитӓ гӹц,
Хресӓнь хрестӹвлӓ гӹц
Тӓ анжедӓ вӹкем
Пытькалтыдеок.
Мам вӓл попынедӓ
Йӹрӓлтен тӹрвӹ дон:
"Ӹлемӓ вӓрешнӓ,-
Корнешетшӹ - цӓш!.."
Мардеж лыпшен тольы,-
Кек юк дон чонгештӹш.
Мӹнь кешӹм паштекшӹ
Согоньдам шокташ.

ТУАН, ЛИШӸЛ ДӒ ШЕРГӸ

Елизавета Егоркина (Тихонькина), Йынгы-Кушыргы

Новелла

Мӹнь токет толынам, шергӓкӓнем дӓ туанем! Выченӓт ма мӹньӹм? Выченӓт, сӓй. Вет мӹнят тӹлӓнет шергӹ лишӓшлык ылам. Малын? Улы шӱмем вашт тӹньӹм яратем дӓ… Но теве кӹзӹтшӹ тӹньӹм ужылдалаш веле толынам. Шӹренок сагаэт лиӓш йӧн уке, ӹшкӓлӓ. Эх, тӹньӹм шуэн коден, ӧрдӹжӹшкӹ кен колташ пуйырен гӹнь, мам ӹштет?
А йӓнгем тӹнь верцет соок сылыклана, омынешӓт шӹренок каят: техеньӹ лишӹл, пуры, шергӹ дӓ цевер. Теве, мӹнь тагачы токет толынам. Сусу пар доно кидвлӓэм ваштарешет кок векӹлӓ шӓрӓлтен виктӓлтем. Тидӹлӓнжӹ сусу ылат ма? Эх, малын тидӹжӹм ядыштам? Шижӓмӹш, тӹр гачок ӹвӹртӹшӹ ылат. Теве кыце шӹмӓн шӹргӹвӹлӹшем ниӓлтӹшӹц. Тидӹ, шачмы велем, ливӹ мардежет доно мӹньӹм семӓлет. А кӱшӹц, пушӓнгӹвлӓ логӹц, йӹрен анжышы кечетшӹ сӹнзӓм йыли-йоли йӹмӹктӓрӓ, вуйта вӹкем ма-шон цӹреӓн цӹлзӹлвлӓм шӓвӓ.
Пӧртгутанышты таманяр и доно шалгышы куги, вуйта мӹньӹм пӓлен, укшвлӓжӹм шӹмӓн токемлӓ ӹрзӓл виктӓлтӹш. Тӹмӹкӹ шиждеок тетя жепӹш пӧртӹлтӹш… Эх, лачокат, маханьы ыльы ти куги лӹвӓлнӹ «тӹргӹмӹ циклӓ» дӓ «акулила» мадмы жеп! Тӹнӓмжӹ, яратымы кугиэм, тӹнят эче сӓмӹрӹк линӓт, ик вецӹн дӓ вес вецӹн мадын-ваштыл пуал мишӹ мардежеш выжгышы ӹлӹштӓшвлӓэт доно веселӓн шужгенӓт. Тӹнӓмшӹ семӹньок пӹлӹшешем вуйта ӓвӓмӹн юкшы шактыш: «Ӹдӹрем, изи пӹрцӹкем, ситӓ ӧлицӓштӹ мадын кыргыжталаш, вады качкышым ӹштӓш жеп». Тӹдет, лишкем миэн, вуем гӹцӹн шӹмӓн ниӓлтӓльӹ дӓ пӓшӓэш каштыргышы, но тӹнӓмок сек пышкыды ылшы кидшӹ доно мӹньӹн изи кизӓэм кычыш дӓ токынала сусун видӓлтӹш. Эх, кышакен кодын ти жеп?! Мондалтдымы тетя жеп!
Ма-шон гишӓнӓт шанен шалгымы годым кугин ӹлӹштӓшвлӓжӹ лошты изи кекӹн «фью-фью-фью-ля-ля-ля-ди-ди-ди-ви-чум» шактыш. Изишеш шӹп лимӹжӹ паштек, тӹдеток пакыла мыралтыш: «пиньк- пиньк, рю-рю-рю!» Семжӹм вет кыце толькы ак сӓркедӹл! Сек пӹтӓри мырымыжы шӹжвӹкӹнлӓок чучын колтыш. Но уке, тидӹ шӹжвӹк агыл: кӓнгӹж ӹрдӹн тӹдӹ ак мыры, ӹшкӓлӓ. Юкшы гӹц ӹнде пӓлӹшӹм: тидӹ – пембӹ. Тагышты, ӹлӹштӓшвлӓ лошты, ылшы кекӹн веселӓ мырыжым тӹлнен дӓ сусун колыштым. Кыце вара тидӹлӓнжӹ ат ӹвӹртӹ?! Такшым, пембӹн юкшы кӹзӹт ӹлӹмӹ вӓрӹштемӓт колалтеш. Но вет кӹзӹт сакой семӹнь шишкалтен юкым лыкшы кекетшӹ – шачмы вӓремӹн изи мырызыжы. Сӹлнӹ юкшы доно мӹньӹн туан солаэмӹм сӹлнештӓрӓ. Ах, пембӹ, ӹшкӹметӹм кайзыктемӓ, йӓ? Уке, ат кай ӹшкӓлӓ, а юкетшӹ, лачокат, шӱмӹм пишок ӹвӹртӓрӓ, тидӹлӓнжӹ тӹлӓнет келесен мыштыдымы кого тау.
Анжалтышем сола мычкы виктӓлтӹмӹкӹ, ялем ӹшкеок ӱлӹкӹлӓ, йӓр докыла, тӓрвӓнӹш. А тӹдетшӹ пацынет ши селмӓлӓ веле каеш. Лишкӹ мимӹкӹ, изи мардежеш коэштӓлтшӹ вӹд вӹлнӹ маняр шукы комбы дӓ лыды сӹнзӓшкем тӹкнӹш! Но тиштӹ тетявлӓн нӱштӹлмӹм моло ат уж. Малын нӹнӹлӓн лыды дӓ комбывлӓ сага вӹдӹм шӓвӹктӹлӓш? Вет мӹндӹрнок агыл, ӹшке семӹньжӹ ӓйӹнӹл-ӓйӹнӹл, Йынгы ӓнгӹр йоген эртӓ. Шачмы велӹштӹ лимӹкӹ, тӹдӹ лишкӹ миӓлӓлде цӹтет гыце?! Эх, тевеш, тӹдӹ вецӹн тетявлӓн тянгыра юкышты кыце йонгалтеш!
Мӹнь Йынгы тӹрӹштӓт лим. Анжемӓ, мӓмнӓн шукы и перви нӱштӹлмӹ вӓрӹшток кӹзӹтшӹ ӹдӹр-ӹрвезӹвлӓӓт сусун ит, вӹдӹм иктӹ-весӹштӹ вӹкӹ шӓвӹкӓлен мадыт. Мӹньӹнӓт нӹнӹн вӓрӹштӹ лимем шо. Но мам ӹштет, тетя жеп шукердок шайылан киэн кодын. Тенге гӹнят, ялеш чимӹ хӓдӹрвлӓэм кыдашын, нӱштӹлшӹвлӓ гӹц изиш палнырак вӓрлӓнӹшӹ тыгыды кӱэрӓн вӹдӹш цӓрӓяла пырыде шӹм цӹтӹ. Тидӹ ма тенге, ял тервенем тӹкнен, тӹдӹм ниӓлтен кеш?! Пындӹрвӹ гыце? Ӓль вес изи кол? А вӹдшӹ кӱэр вӹлецӹнет шилӓ йӹлгӹж йога. Кымык лин, кид ыреш тӹдӹм нӓльӹм дӓ шӹргӹвӹлӹшем нӧртӓлӓльӹм, вара вуйышкемӓт оптальым, эчежӹ выргемемӓт нӧртӓш шӹм ӧр. Тӹмӹкӹ мӹньӹн кӓпемӹм вуйта тамаханьы йозы ви ӓвӓлтӹш. Ынгылем: тидӹ туан шачмы велӹштем курымвлӓ мычкы тьырген йогышы Йынгы ӓнгӹрӹн ши вӹдшӹ техень кымылым ӹлӹжтӹш.
Ӹнде анжалтышем лишнок ылшы алык векӹлӓ сӓрӓльӹм дӓ, ялеш чимӹ хӓдырвлӓэм кок кидӹш кычен, изи семӹнь цӓрӓялаок, тӹшкӹлӓ тӓрвӓнӹшӹм. Кечет кӱшнӹ хозаланаат, лыпш моло уже кошкен. А ыжар шудетшӹ лошты махань йиш пеледӹш ак кай! Нӹнет эчеӓт яргатаракын дӓ сӹлнӹрӓкӹн кайыт. Мам вара попаш, нӹнӓт вет туан вӓрӹштем кушшы ылыт дӓ тӹдӹм олмыктарат. Такеш ма техень халык шаяат улы: «Шачмы вӓрӹштӹ пӹлгомжат кловойрак дӓ шудыжат ыжаргырак».
Эх, алык, алык! Тӹнят мӹлӓнем пишок лишӹл ылат! Кӓнгӹж йӹде ныгыды шудетӹм сола халык доно иквӓреш маняр гӓнӓ саленӓм! Техень куштылгы агыл пӓшӓ лошток сола вӓтӹвлӓ кужы мырыштым тенге мастарын йонгалтарат ыльы! Салымаш пӓшӓ вим ядеш дӓ сӓ доно риснен лыпшалмы семӹнь шӱлӹшӹм моло нӓлеш гӹнят, шӱм кӧргӹ гӹц лӓкшӹ мыры виклӓн мӹндӹркӹ рӹшкӓлтӓшӹжӹ цӓрӓкӓм ӹштӹде. Мане, тӹнӓмшӹ колхозна виӓнгӹн, лӹмлештӓлтӹн. Тидӹжӹм ӹштӓш пӓшӓ мастар халыкшы йӧнӹм ӹштен. А кӹзӹт, теве, цевер пеледӹш ярышан шудыжат эче салыдымы шалга. Мам вара попаш: колхоз шӓлӓнӹмӹ паштек хоза кид уке доно иктӹ ли. Яра эче варажы фермервлӓ мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹшке кидӹшкӹштӹ нӓлӹкӓлӓш тӹнгӓлевӹ. Эчежӹ сола халыкланат кырал-ӱдӹмӹ мӱлӓндӹ пай доно шеледӓлтӹ. Нӹнетшӹ ӹшке ӓнгӓвлӓштӹштӹ самлан кушкаш волям ак пуэп, роколма, кавшта, морко дӓ молы кавштавичӹ хӓдӹрвлӓмӓт шӹндӓт.
Алыкышты кушшы пеледӹшвлӓ гӹц ӓршӓшӹм погымем лошты мӹндӹрнӹ агыл трактор юк шактыш.
– Э-э, «кӹртни ожет» шудым салаш талаша, векӓт,– шаналтышым ӹшкедурешем дӓ куштылгынрак шӱлӓлтӹшӹм.– Тенгежӹ, шуды салыде ак код, яра-хоть ти алыкынат ӹшке хозажы улы.
Пеледӹш ӓршӓшем нер докылаэм кандымыкы, вуйым сӓртӹшӹ тотлы пышым шижӹм. А ӓршӓшемжӹ, лачокшымат, тӹргачок цевер дӓ яргата! Тӹдӹ якшаргын, сарын, ошын дӓ кловойын веле каеш. Шачмы вӓрӹштем кушшы пеледӹш ӓршӓшемӹм онг сагаэм шӹмӓн, перегӓл пӹзӹрӓлӹн, туан солаэм векӹлӓ тӓрвӓнӹшӹм. Йынгы гач ванжен, неркӓшкӹлӓ кузымыкы, сӹнзӓшкем тошты сасна ферма тӹкнӹш. Попашат, уке, тӹдӹ колхозна виӓнгмӹ жепӹн пишок лӹмлештӓлтӹн дӓ пай лӓктӹшӹмӓт шукы пуэн шалген. Тенгелӓнлӓ мам-шон шанен ашкедмӹ лошты тагышты мӹндӹрнӹ валгынзыш валгалтмы дӓ хӹдӹртӹш хӹдӹртӹмӹ юк шактыш.
– Э-э, юр толнежӹ, виднӹ,– шаналтышым дӓ мӹндӹрнок агыл ыжар пушӓнгӹвлӓ лошты пӹрдӓлтшӹ туан солаэм векӹлӓ тӓрвӓнӹшӹм. Тидӹн годым шалахай вел нырышты сӹнзӓэшем кавшта ныр тӹкнӹш. Кечет шим пӹлвлӓ лоэш шӹлӹн гӹнят, кавшатвуйвлӓэт, анжалтышым сусуэмден, пиш цеверӹн, ошика-ыжаргын, кайыт.
– Рок кукшы, а толшашлык юр цецаш нӹнӹм «цӹвӹлтӓ», йӹрӹштӹ ылшы рокым нӧртӓ дӓ пакыла кушкашышты йӧнӹм ӹштӓ,– шаналтышым ӹшкедурешем.– Тенгежӹ, ти кавшта ныр хозам сусуэмдӓ. А вот шуды алыкын хозажы шотышты техеньӹм, векӓт, келесӓш ак ли.
Тенге шанымы лошты Йынгы вес сирӹштӹ пӓшӓлӹшӹ трактор векӹлӓ анжальым. Каеш: тӹдӹ шудым уже пӱлӓ кымдыкышты сален шоктен. Но кӹзӹт тракторынат юкшы шӹплӓнӹш.
Солаэм вуйыш миэн шомы лошты, юр ведӹрӓ гӹц опталмылаок ложгаш тӹнгӓльӹ. Но мӹнь тӹдӹн гӹц моло шӹлӓш шӹм цацы.
– Нӧртӓ гӹнь, нӧртӹжӹ,– маньым.
Олен сола мычкы кузем. А вуем ик векӹ дӓ вес векӹлӓ сӓркедӹлӓм. Пӧрт левӓшвлӓ гӹц йогышы юр вӹдӹм анжен, вычыдымын йӓнгем сылыкангы:
– Эх, солаэмжӹ вуйта сӹнзӓвӹдӹм йоктараш!
Солашты маняры охыр пӧрт йӓрӓ шӹнзӓ. Нӹнет изин-олен шалдыргат, яхнат дӓ чиӓлтен, олмыктарен шӹндӹмӹ пӧртвлӓ лоштет паснаок айыртемӓлтӹт. А малын ти пӧртвлӓжӹ ӹлӹшӹвлӓ гӹц пасна кодыныт? Мам ӹштет, курымжым ӹлен эртӓрӹмӹкӹ, эдем ти ӹлӹмӓш гӹц кеӓ, а сӓмӹрӹквлӓ ӧрдӹж велӹштӹ «пӹжӓшӹм опташ» цацат. Пӓшӓ вӓр моло ситӓлык лимӹкӹ, техень картин ак ли ыльы, сӓй. Но ӹнде, молнамшы семӹнь, колхозат уке, фермӹвлӓнӓт тошты суртвлӓштӹ охыр шалгат.
Тенге шанен ашкедмӹ лошты туан пӧрт яктеӓт шом. Капкам пачын пырымыкем, ӹзӓмӹн юкшым кольым:
– Ма, шыжарем, сылыканла каят?
Мӹньӹм ма тыргыжландарымы гишӓн шижтӓрӹмӹкем, тӹдӹ, ик кидшӹм пулышышкем шӹмӓн пиштен, маньы:
– Ӹлӹмӓш техеньӹ гӹньӹ, мам ӹштет? Ӹшкеӓт пӓлет, иктӹ ӹлӹмӓш гӹц кеӓ, весӹ туан велжӹм пӓшӓ вӓр кӹчӓлмӹ вир доно шуэн кода, кымшы марлан моло вес велӹш вӹсӓлтеш. Тевеш, тӹньӹмӓт пелӓшет ӹшке сагажы нӓнгеен…
Шаяжым кашартымыжы лошты ӹзам кидшӹ доно шаягаремжӹм ыдыральы дӓ куды докыла тӓрвӓнӹш. Амасам пачмыжы годым эчеӓт юкшы шактыш:
– Тол, лишем тишкӹлӓ, шыжарем. Пеледӹш ӓршӓшетӹм вӹдӹш шагалташ келеш, тӹте лӹвӹжгӓ.
Мӹнят паштекшӹ куды докы лишемӹм.
Теве амасаштышы ти пӓлӹквлӓм ӓшӹндӓрет? – ӹзӓм яды.
– Ӓштем,– маньым.– Кыце ам ӓшӹндӓрӹ? Теве ти пӓлӹк кым иӓшем годым шӹндӓлтӹн, тидӹ – лу иӓшӹн…
Ӹнде мӹнь амаса кӧсӓк тӹреш кӹзӹ нер доно итӹрӓн ыдыралмы пӓлӹквлӓм попен-попен тӹшлем. Нӹнӹ логӹц кыды-тидӹжӹ прамой акат каеп ганьок. Мам вара ӹштет? Вет ти пӓлӹквлӓм ӹштӹмӹ годшен ӹнде пӱлӓ жеп эртен кеен. Пишок шукы жеп…
Кечӹ яргата ялвлӓжӹм угӹц кымдыкеш шӓрӹш. Юр паштек ӧлицӓшкӹ мадаш лӓкшӹ тетявлӓн тянгыра юквлӓштӹ йонгалтевӹ. Тидӹн лошток тӹшецӹнлӓ «тук-тук» шактыш.
– Шиштӹ тенге шолтка ма? – шаналтышым ӹшкедурешем дӓ, ӧлицӓшкӹ лӓктӹн, шонгы куги сага шагальым.
Э-э, шиштӹ агыл ылын. Тидӹ изи ӹрвезӓшвлӓ тамахань мадыш пӧртӹм ханга лаштыквлӓ гӹц чангат. Ик ӹрвезӹн кидӹштӹжӹ молот мадеш веле. Попымы юкыштат токем раскыдын шакта. Молот кидӓн ӹрвезеток тӓнгвлӓлӓнжӹ тенге маньы:
– Мӹнь, кушмыкем, пӓледӓ, кӱ линем?
– Кӱ? – яды вес ӹрвезӹ.
– Чангышы!
– Мам чангашыжы тӹнгӓлӓт?– яды кымшы тетя.
– Кыце мам? Тевеш, кыды-тидӹ шонгы дӓ ӹшкет ӹлӹшӹ эдемӹн пӧртӹштӓт тӹрӹнялтӓш тӹнгӓлӹн, тоштемӹн. Мӹнь нӹнӹлӓн ум чангаш палшем ӓль олмыктарен дӓ тӧрлӓтен пуэм.
Изи ӹрвезӹвлӓн шаяшты мӹньӹн йӓнгемӓт ӹвӹртӓрӹш.
– Теве нӹнӹ, солан анзыкылашывлӓжӹ, ылыт,– маньым ӹшкедурешем.– Но нӹнӹн кушкын шомешкӹштӹ, ӹлӹмӓшӹжӹ веле яжо велӹшкӹлӓ вашталтшы ыльы! Тек нӹнӹлӓн пӓшӓ вӓр мӹндӹр ӧрдӹж велӹштӹ веле агыл, а шачмы вӓрӹшток лӓктеш. Тенгелӓнлӓ солаат анзыкыла ӹлӓш, цеверемӓш дӓ олмыдалташ тӹнгӓлеш.
Тидӹн лошты яргата кечӹ, ялвлӓжӹм куги ӹлӹштӓшвлӓ вашт колтен, сӹнзӓэм йӹмӹктӓрен семӓлӹш, а пӹлӹшешем туан велӹштем чонгештӹлшӹ изи кекетӹн – пембӹн – сӹлнӹ юкшы эчеӓт шактыш. Тӹдӹн мырымыжым улы кымыл доно шӹпок колышт шалгышым…

Тишец нӓлмӹ - https://tsikma.wordpress.com/2014/10/23/%d1%82%d1%83%d0%b0%d0%bd-%d0%bb%d0%b8%d1%88%d3%b9%d0%bb-%d0%b4%d3%93-%d1%88%d0%b5%d1%80%d0%b3%d3%b9/
Posted on 23 октября, 2014by tsikma

МӒ ДОННААТ У КӸЦКӸВЛӒ КУШКЫН АК КЕРДЕП МА?

Валери Аликовлан 60 и темеш...
Сӓмӹрӹк жепӹнок Валеринӓ туан солажы гӹц лӓктӹн мындӹр сӓндӓлӹкӹш кеш гӹнят яргата ӹлӹмӓшжӹ дӓ сӹлнӹшаяжы яратым Кырык Сирӹштӹжок курым пӹтӹмеш эртыш...
Талантан сирӹзӹ, Микор Валери (ти псевдонимым шӹренок кычылтын) туан кырык марын литература дон поэзи верц остатка шӱлӓлтӹш якте кӹредӓлӹн.
Шанымашвлӓжӹм яжоракын пӓлдӹртӓш манын тевеш техень философи укшым ӹлӹжтӓш тӹнгӓлӹн...
Лыддок дӓ ӓлдок иквӓреш Валерин тумайымашжым авартенӓ дӓ анзыкыла виӓнгденӓ.

ЕВГЕНИЯ САВЕЛЬЕВА

Евгения Савельева, Цикмӓ

ШӸЖӸ
Ӹлӹштӓшвлӓ гӹц ыргым выргемӹм
чиэн лӓктеш йӓл анзыкы шӹжӹ,
косирӓен анжалеш тӹгӹрӹш
дӓ магӹрӓш тӹнгӓлеш шӹдӹн.
Толеш тел, ямеш ныр пуалтемеш,
ат мо корным дӓ ямат мӹндӹрӓн,
ах, маханьы жеп ӹнде толын:
мӓ ана керд тӹ лымым коэн.

ӰЭЛӒН ОДА
Ӱэн шанымашвлӓжӹ укшвлӓжӹ ганьы кӱшнӹ,
нӹнӹм ынгылаш мӓлӓннӓ, эдемвлӓлӓн, нелӹ.
Уэн ӹлӹштӓшӹжӹ — кужы йӹлгӹжшӹ ӱпшӹ,
ӱэн кымылжы — ӹдӹрӓмӓшӹн кымыл,
ышыжы – пӱэргӹн, пу эргӹн.
Важшы келгӹ.
-Ӱэм шӹндӓш келеш,
каремвлӓнӓм перегӓш,
ӹнжӹштӹ уреп –
первиок тьотивлӓнӓ тенге попенӹт.
Тӹдӹн важшы куштылгын рок кӧргӹш пыра,
ӹлӹштӓшӹжӹ пӹсӹн лӓктеш,
эдемвлӓм перегӹшӹ амаш лиэш.
Ӱэ – рокыш шагалтымы проста мӓнгӹ агыл.
Тӹдӹ пачылтеш мӹлӓнем Йымы ганьы.
Лӹвӓкӹжӹ тол дӓ амалал кӹжгӹ, рӹпшӹшӹ укшвлӓ лӹвӓлнӹ.
Ӱэ ум канден кердеш тӹлӓнет,
кыдым кӹшӓнӹшкет пиштӓш ак ли,
йӓнгешет вазеш, вуетӹм ладнангдара.
Тӹлӓнет ӱэ тӹнӓм ӹшке ши корныжым пачеш.
Тӹдӹ мычкы тӹньӹ анзыкыла ашкед!

ВӸДСӸНЗӒ
Первишӹ вӹдсӹнзӓн келгӹцшӹм пӓлен нӓлӓш нелӹ.
Ире, итӹрӓн чангымы ӱштӹ вӹдӹн ӹлемжӹ,
кышкы йыдым шӹдӹрвлӓ вилӹт,
мӹндӹркӹ, рок коргӹшкӹ вала.
Ӓнят, мӱлӓндӹн сӹнзӓжӹ дӓ йӓнгжӹ тӹдӹ ылеш,
дӓ, ӓнят, мӹньӹн изи йӓнгемӓт тӹшецӹн каштал лыкмы.

ВАШТАР ӸЛӸШТӒШВЛӒ
Ваштар ӹлӹштӓшвлӓ, шӹжӹшӹ амашвлӓ,
Шардывлӓн шурвлӓ дӓ урвлӓн пачвлӓ,
ял лӹвӓлнӹнӓ, ваштар лӹвӓлнӹ
шергӓкӓн кладвлӓлӓ киӓт.
Хозажы талашен пӧртшӹ гӹц лӓктӹ,
мӓмнӓн киднӓ гӹц ти кого пайдам
вуйта ӓрӓлтен нӓльӹ:
«Тӓмдӓн агыл, тидӹ мӹньӹн», — манын, йӹрӓлтальӹ
изивлалӓн, кыдывлӓ масакланымым ынгылаш
эче тымень шоделыт,
мӓлӓнна, трӱкок кого пайданам
ямден шагалтышывлӓлӓн.

ПУШӒНГӸН ӸДӸРЖӸ ЛИНЕМ
Мӹлӓнем техеньӹ ыш келеш,
маханьы доно шӹргӹ курымвлӓм мӱлӓндӹм переген.
Пушӓнгӹн ӹдӹржӹ линем, маньым,
кынам тӹтӹрӓ ганьы юр олен тупышкына вилӹ.
Кӧргӹ виштӹм укшвлӓштӹ дӓ ош шӹл-каргыжышты гач
виктӓлтевӹ кугивлӓ,
пачевӹ амасам, семӓлен, ӹшке кугижӓншӹшкӹштӹ,
Тигӹтпеледӹш мӱлӓндӹн вӹржӹ дон вӹршӓрем темӹш.
Тошты ӹлемвлӓ гӹц юквлӓ йӓнгӹшкем вазевы,
вуйта тӹгӹрӹш вазалты курымвлӓ гач анзыкыла ванжышы тӧр.

ЛЫМЫН ШӰЛӸШӸЖӸ
Лымын шӱлӹшӹжӹм
шотлы, ынгылы:
телӹн талашышы мижгемжӹм,
охоницӓлӓ ял лӹвӓлнӹшӹ кӹршӹ тӹржӹм,
сотым, тагачеш йӓнгетӹн шокшыла кӱслӹмӹм,
погы кормыжыш,
нылы ти телӹн хрустальжым,
пӱм тӹнгӹртен,
остаткаэш ӹштӹл, иреэмдӹ кечӹн пӹлгомеш вазалтшы
вадешшӹ тӹгӹржӹм.

ӸЛӸШТӒШВЛӒН ПӦРТЕМӸШТӸ
Ӹлӹштӓшвлӓн пӧртемӹштӹ
пӓлӹдӹмӹ корны доно эртӹшӹ,
йӓнгӹм тырыжшы дӓ тоштым цӓктӓрӹшӹ жеп.
Той ӹлӹштӓшвлӓ тӹрлецвлӓ доно корнывлӓм коэвӹ,
а мындыравлӓм мардежвлӓ шӹлтевӹ мӹндӹрк.
Кышкы ашкедшӹнан ялжы тагачы сӓрналеш,
кышкы пӹтӹрнӓлт нӓнгеӓ шӹжӹшӹ жеп?
Вес ылымӓшӹш тӹнят ӹлӹштӓшлӓ ашкылтет,
корны ажедшӹм турешет ат ли гӹнят.

Тишец нӓлмӹ - https://tsikma.wordpress.com/2010/10/17/%d0%b5%d0%b2%d0%b3%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d1%81%d0%b0%d0%b2%d0%b5%d0%bb%d1%8c%d0%b5%d0%b2%d0%b0/