Книгӓ корны...

Геннади Смирнов, Йынгы-Кушыргы

Шачмыкем мары йӹлмӹм вел пӓленӓм ыльы. Иктӓ кым-нӹл и якте тьоти-папивлӓ доны ӹленӓм — пӹтӓри Салымсолашты (ӓтямӹн, дӓ ӹшкӹмемжӹнӓт шачмы солана), варажы Кыльыкалышты (ӓвӓмӹн солажы). Ӓтям-ӓвӓмвлӓжӹ Йоласалышты ровотаен ӹленӹт... Но, иктӓ нӹл-вӹц иӓшӹн мӹнь уже сагашты ӹленӓм дӓ руш тетя лоштет рушла вел попаш тӹнгӓльӹм... Детсадыш каштын, тӹштӹ когон чӹнь у йӹлмӹм тыменьӹнӓм, а мары йӹлмӹжӹм тенгеок чӹнь монденӓм тама. Тӹнӓмок лыдаш тӹнгӓлӹнӓм, ӓвӓм попым семӹнь, нӹл иӓшӹн цилӓ газет вуйшамаквлӓм лыдын мыштенӓм ылын. Вӹц иӓш кытлан Йоласал библиотекыш кашташ тӹнгӓльым. Пашкуды ӹдӹрӓш, Юадарова Нина, пӹтӓри тӹшкӹ корным анжыктыш, а пакылажы ӹшкетемок кечӹн кашташ тӹнгӓльӹм векӓт...
Тӹнгӓлтӹш школыш кемеш тӹ библиотекышты мӹнь цилӓ изи тетя книгӓвлӓм лыдын лӓктӹнӓм. Ӓвиэм ваштыл-ваштыл ӓшӓндӓрен шайышты - тӹ книгӓвлӓм мӹнь вуйта нелӹн колтымла иктӹ паштек весӹм лыдынам... Кынамжы кечӹ гыт библотекышкем кок гӓнӓ ижӹ книгӓ вашталташ кыргыжталынам. Томана дорц корныжы тӹш когон мытык ыльы...
Шӹм иӓш лимӹкем мӓ Йынгы-Кушыргышкы ӹлӓш ванжышнаат мары йӹлмӹ чоте чӹнь мӹнгеш ӓшӹндӓрӓлтӹ, дӓ тӹнӓмшен мӹнь кок йӹлмӹге кычылташ тӹнгӓльӹм...
Школышты, пӹтӓриш классышты, когон орланен дӓ ӧркӓнен тыменьӹнӓм — школ яктеок цилӓ керӓл книгӓвлӓм лыдын лӓктӹнӓмӓт витнӹ... Пакылажат, школ тыменьмӓшӹм воксьок яратыделам, осовын тоныш урок ӹштӹмӓшӹм. Лачокжы попаш гӹнь, кыды-тидӹ тымдышывлӓн уроквлӓштӹ когон интереслӓ ыльевӹ, но техеньвлӓжӹ пиш шоэн лиӓлтӹнӹт... Но, ӹшкежӓт «учитьӹль эргӹ» ылынамат тыменьмӓшемӹм йӧндӓраш вӓрештӹн - кымылеш вацдеок класс гӹц классыш «четверкывлӓм» постарен шӹдӹрненӓм...
Тӹ жепӹн книгӓ лыдмаш мӹньлӓнем сек яратымы ӹштӹмӓш гань лин шӹнзӹ. Школ гӹц толмык, тонына коговлӓ иктӓт уке гӹнь, тӧрӧк итӹрӓ стӧл лош пырен шӹнзӓм ыльы. Анзыланем яратым книгӓм пиштем, шӹшер кружка дон шергиндӹ лаштыкым кидӹш кычем, книгӓм пачам дӓ пецӓтлӹм корныш лӓктӹн кем. Сӹнзӓвлӓэм книгӓ ӹлӹштӓш лош вӹдпыйилӓ пӹтӹрӓлт-сӓрнӓлт пыраш тӹнгӓлӹт... Дӓ, анжок, цӱдӓ лачок вет лин кердеш! Токо вел раскыдын кайшы буквавлӓэт трӱк сӹнзӓ анзыц тагыш ямын кеӓт! Вӓрешӹштӹ тама йиш ужмашвлӓ пачылтыт: ...америкын индеецвлӓ ружгыш вӹд мыч тывыля каноэм виктӓрен валат..., ...арктикын плотна ивлӓ лоэш пӹзӹрӓлт шӹцшӹ «Челюскин» вӹд лӹвӓк теве-теве ямын кеӓ..., аль воксьок космосышты Комбы Корны шӓрлӓнен пачылтеш дӓ тӹ корны мыч мӹнь ӹшкежӓт ракетеш чонгештем...
...Ракетем пыдештмӹлӓок цуткан пӧрт амаса лыпшалтеш, дӓ паштекжӹ ӓтям ӓль ӓвӓм ӧпкӓлен мыньӹм сӹгӹрӓл колтат... Тӹ кӓтӹкӹн цӱдӓ ужмашвлӓэм шӓлӓнен ямыныт, мӹньжӹ (йӓнг кӧргӹштӹ кого ӧпкӓм таен) трӱк ӹшке кӓпемӹм вуйта ӧрдӹж гӹц ужын колтем ыльы. Пӹцкемӹш Йынгы-Кушыргы пӧрт кӧргӹ, пылвуйем пӧкенӹштӹ, стӧл вӹлнӹ кӹнертен кишӹ кӓп, нер мычашемжӹ пачмы книгӓм тӹкӹлен шӹнден. Шимеммӹ семӹнь, буквавлӓм ужаш манын, вуйым ӱлӹк дӓ ӱлӹк валташ вӓрештӹн...
«Урок ӹштӹм агыл! Вӹд — намал кандымы агыл! Пу — шелмӹ-пыртымы агыл!» - костан юк паштекем чонгештӓ... Шим йыд толмеш тӹрген-кыргыжталын мондымы пӓшӓвлӓэмӹм ӹштӓш цаценӓм, но ышыштемжӹ сойток книгӓ кӧргӹштӹш ӹлӹмӓшӹм переген урденӓм...
Кынамжы йуран ӓль поранан игечӹн мӹнь Йоласалышты Люба-ӓкӓм (Любӓки) доны амалаш кодынам. Тӹ «цӓшӓн» кечӹн школ паштек мӹнь пӹтӓрижӹ библиотекыш пырен кем ыльы, тӹшец иктӓ 2-3 кӹжгӹ книгӓм налӹн Любӓкин квартирыш кузенӓм. Ӓкӓмжӹ интернатышты позда якте ровотаенӓт мӹнь ӹшкетемок пыцкемӹш йыд якте квартирыжтыжы «хозаланенӓм»... Шӹренок цилӓ нӓлмӹ книгӓвлӓм Любӓки толмеш лыдын лӓктӓм ыльы. Люба-ӓкиэмжӹ когон пуры ылеш — пӓшӓ гӹц кузымык нигынамат вырсыде, лач пышкыдын вел пелештӓлӹн: «Ма вара? Генайи, нимат качделат ма? Камакашты лем-коршокем тӹкӓлдеок шӹнзӓш!... Ӓлок иквӓреш ӹне качкындалына!»
Качкын шӹнзӹмнӓ гач Любӓкиэм яратым книгӓвлӓэм гишӓн ядыштын. Ядыштмашжылан соок пиш когон сусу ылынам, тӹ ядмашвлӓм чоте выченӓм... Вуйта пӱа урын вала - вуй кӧргеш переген урдымы образвлӓэм, иктӹ паштек весӹ, вӓшкен-талашен, йӹлмӹ мычашем гӹц сысӹрген лӓктӹт, дӓ изи квартирыжы эчеӓт тӹ ӹлӹжшӹ ужмашвлӓ лошты шылен ямеш... «Яра, Генайи, тау! Яжо книгӓм шайышт пушыц. Ӹндежӹ амалаш вацок — иргодым ирӹ кӹньӹлаш келеш...» - ӓкӓмӹн ладна юкжы мӹньӹм мӹнгеш изи, итрӓ дӓ шокшы пӧрт кӧргӹш канда. Анжем Любӓкиэм мыньлӓнем вӓрӹмӓт седрӓэш шӓрен шоктен, стӧл вӹлнӹ нимахань ӓтӹдер уке — цилӓ мышмы, итрӓйӹмӹ... Вӓрешжӹ кок-кым ара тетратьвлӓ ӓкӓмӹм вычат (Любӓкӓм мары йӹлмӹм тымден...). Амалаш вацмеш тӹ пӓшӓвлӓм ӓкиэм проверӓйен шӹнзӹш...
Изин-олен ом тольы, дӓ эчеӓт мӹндӹр кымдемӹш у тӓнгвлӓ докы ирок якте мӹньӹм нӓнгеш...
«Йынгушыргы» (Йынгы-Кушыргы) тӓнгвлӓэм тинӓр шукы книгӓм лыдделыт. Малын? Йӓрсӹделыт! Ынгылымем семӹнь, нӹнӹлӓн шукырак ровотаяш вӓрештӹн, дӓ тоныштӹ вел агыл, - колхозыштыжат. Солана ӹрвезӓшвлӓ цилӓнок цаткыды кӓпӓн, дӓ пӹсӹ кид-ялан ылыныт.
Ыжар вуй курымшенок цилӓ хресӓнь пӓшӓм ӹштен мыштенӹт: шудым салаш, ӓмпичӹм шагавуй дон кыралаш, сарла дон ыржам тӹредӓш... Махань гӹнят хресӓнь хӓдӹрӹм чоте кычылт мыштенӹт. Имним хыть араваш, хыть тирӹш кӹцкен кердӹнӹт, дӓ мыктенжӓт чоте пӹсӹн кыдал мыштенӹт. Мӹньжӹ патыр тӓнгвлӓэмӹн мыштымыштылан когон ушыкаленӓм...
Нӹнӹ когон спортым яратенӹт цилӓн яжон футболла-волейболла мадын мыштенӹт, дӓ ечӹ донжат пиш пӹсӹн чӱктӓт ыльы. Тӹ жепӹн футбол дон волейболжы Кырык Сирӹштӹнӓ сек яратымы спорт мадмашвлӓ ыльевы тама, дӓ шӹренок сола командывлӓ ӹшке лоштышты соревнуялтыныт. Мӹньжӹ яжон мадын мыштыделам гӹнят солана спортсменвлӓ сага цилӓ вӓре каштынам - «болельщик» ылынам, рушла манаш гынь... Йынгушыргы ӹрвезӓшвланӓ когон мастарла мадын мыштенӹт — цилӓ пашкуды солавлӓ ваштареш куштылгынок кредӓл налыт ыльы. Лач Йоласал команды ваштареш вел мадаш пиш нелӹ ыльы. Кынамжы йоласалвлӓэт мӓмнӓм сӹнгенӹт... А кынам солана нӹнӹм сӹнген - тӹнам мӓ когонок сусу лин колтенӓ ыльы седӹ.
Икӓнӓ, ӓшӹндарем, кешнӓ мӓ Йоласалыш футболла мадаш. Тӹнӓм вет сельсоветӹштӹнӓ сола гӹц солаш ялын вел каштыныт — автобусвлӓ воксьок кыдалыштделыт.... Лач Хала (Цикмӓ) якте, ӓль Йокшарла якте автобус ылын, дӓ Йошкарлашкыжы эче изи самолётвлӓ Йоласал аэродром гӹц (АН-2 дон Як-12) чонгештӹлӹнӹт.
Яра, тевеш мӓжӹ топырген-льопырген пыракан корны дон ашкеднӓ... Корны мыч ӹрвезӓшвлӓ спорен, дӓ пыйырт соредӓлӹнжӓт, мадмаш стратегим тумаен лыктыныт. Куатлы ӓрвӹль ваштареш кредӓлӓш тидӹ пиш керӓл ылын. Кӹзӹт анжалаш гӹнь ӹрвезӓшвлӓнӓн тӹ стратегиштӹ когон потикӓла чучеш... Малын? ...Йыдал яла мадаш решенӹт! Дӓ, цӱдейӓш вел лиэш, - сӹнгевӹ вет!!! Ээх! Махань сусу ылынна тӹ кечӹн — мӹнгеш корны мыч солана яктеок эртӹш мадмаш гишӓн полдымактылын, дӓ дружнан ваштылын кузышна...
...Яра, футбол гӹц мӹнгеш, книгӓ лош, ӓлдок сӓрнӓл толына... Ам ӓшӹндӓрӹ кынам тидӹ тӹнгӓлӹн, но солана ӹрвезӓшвлӓ мӹньӹм лыдын лӓкмӹ книгӓвлӓэм гишӓн шайышташ чоте шӹрен ядыт ыльы. Тӹнӓм вет школыш, дӓ мӹнгешжӓт мӓ ялын вел каштынна. Корны кытжы Йоласал гӹц Кушыргына якте иктӓ ик цӓш кытла ыльы. Но, книгӓм шайыштмы кечӹнжӹ тӹ корнына кужемӹн цӓшак-пелӓк якте, кынамжы эче утларак векӓт...
Тӓнгвлӓэм мӹнь йӹрем пулыш дон пулышыш цат цымырген шагалытат мӓ дружнан школ кудвичӹ гыц лӓктӹннӓ. Пӹтӓриш йукым лыкмыкем цилӓн шӹп лин колтат ыльы... Ӓнгӹсӹр ялгорны дон каремӹш вален, мӓ Изи Йоласал лап якте кеннӓ. Тӹ вӓрӹш толмеш мӹнь ӹрвезӓшвлӓэмлӓн мӹндӹр сӓндӓлӹкӹм пачын шоам ыльы, дӓ цилӓ тӹштӹш патырвлӓн лӹмвлаштӹм пӓлдӹртен пуэм. Шӹренок тышманвлӓштӹмӓт мӹндӹрц ужын колтенӓ ыльы дӓ «книгӓ-тӓнгвлӓ» дон иквӓреш тӹ тышман ваштареш вуйта ӹшкежӓт шидӓлӓш лӓктӹннӓ...
Ашкыл лоэш коэштӓлтшӹ шаяэм лош кынамжы ӧрдӹж йук пыралта ыльы: «Йорги! Ит шӹкӹ — мӹнят колыштнем вет!!!» Дӓ тӹнӓмок весӹ, командир статян пингӹдӹ йук, пыдешт колта ыльы: «Эй! Влайка, Йорги! Тырын! Идӓ полдымактыл!!!»... Дӓ пакылаат мӹньӹн пасна шаяэм лӓкмӹ семӹнь мӓ кымдаэмшӹ корны дон дружнан топыргеннӓ... МТС-ым эртӹмӹк, Йынгы кӹвер якте, тошты шӓпнӹш кӱэр корны ыльы. Тӹ лаштык мыч ашкедмӹ вашт мӓ тӓнг-разведчиквлӓ сага йӹр-йӹрвӓш - джунгльы лоэш, кӱкшӹ кырык вуйэш, келгӹ тангыж пындашеш тышманвлӓм кӹчӓл каштынна дӓ пӹтӓртӹш шидӓлмӓшеш сӹнгӓш ӓль колаш йӓмдӹлӓлтӹннӓ... Тӓнгвлӓэм цаткыдыракын цымыргат дӓ тӹшлен йӹрвеш анжаш тӹнгӓльӹт ыльы. Цӱдеет вел, но Миняшкӹн вӓреш сӹнзӓвлӓнӓ индеецвлӓн вигвамвлӓштӹм вел ужыныт ылын, а сола кӹтӧ вӓрӹштӹжӹ бизонвлӓ кымда прерий мыч тагышкыла пыракым лӱктен тувырген кыдалыныт...
Кӹвер паштек рок корны тӹнгӓлеш ыльы (кок уштыш нӓрӹ). Йур паштек машинӓвлӓ-трактырвлӓ тӹ корным вишкӹдӹ ляврӓ якте шӓвӹктӓт ыльы. Седӹндон ялгорнына тӹш-тиш, то нырыш, то ӓнгӹсӹр колейӓш пырен кеӓ ыльы. Тӹнӓмжӹ цаткыдырак ӹрвезӓшвлӓэт иктӹ - анзыланем, весӹ - шайыланем ашкедӹнӹт, молыжы кыце попаза — кым-вӹц ашкыдеш мӹнь дорцем мӹндӹррӓк. Тӹ «кӓтӓ» тӓнгвлӓ йукемӹм раскыдын колтелытат когон сарвалаш тӹнгӓльӹт ыльы: «Генай! Пыйырт вычалалай, ит шайышт - тӹвеш, мӓнгӹ паштек, корнына шӓрланӓ...».
Тенгелӓ мӓ Сазан-ӓнгӹр якте ашкедыннӓ (кӱ вӓл тӹ изи ӓнгӹрлӓн техень лӹмӹм пуэн - сазан колжым тӹштӹ иктӓт нигнамат ужтелыт...) дӓ кӹвер вӹлкӹ пырымеш шайыштмашем тылшоллаок ӹрвезӓшвлӓн вуй кӧргӹштӹм йылаташ лишӓшлык ылын...
Тӹшец солана якте икта уштышак пелӓк вел кодеш ыльы. Тӹ мытык корны лаштыкеш мӹлӓм кынамжы йойрак лиӓш келеш ылын: «мӓмнӓн» салтаквлӓнӓ тышманвлӓм сӹнген вырсым пӹтарӹшӓшлык ылыныт, ӓль тӓнгвлӓэм дон космос галактик вашт туан мӱлӓндӹш чӹньрӓк чонгештен толын шоаш (ракетӹм пыдыртыдеок ижӹ...)), ӓль ирокезвлӓн плен гӹц Чингачгуклан ик цевер ӹдӹрӓшӹм ытараш палшаш, ӓль ӓнгӹсыр карем гӹц мыктен кыдалын лӓктӹн шоаш - вулканын йылен йогыш лавы анзыц (дӓ имнивлӓжӹмӓт переген кодаш))...
Тӹнӓм яратым книгӓэмӹм шаным ваштарешок (ой-йой кыце ӹжӓл ыльы вет...) пӹчкӓш аль пӹзӹрӓлӓш вӓрештӹн — кужы глававлӓм кок-кым предложениш, кыды-тидӹ патырвлӓжӹм воксьок «монден ямдаш»... Но! Кынамжы сек яжо шайыштмашвлам мытыкемдӓш мочем ситӹде... Но! Кодшы корны лаштыкнажат мытык кодын — шайышт пӹтӓраш нигыцеӓт ак ситӹ... Тӹнӓм мӹнь Сазан-ӓнгӹр шӱкшӹ кӹвер покшалан шагалам ыльы дӓ пылдыреш кӹнертен пакыла шайыштынам. Тӓнгвлӓэмӓт сагаэм пылдыр вӹк йӓрнен вазыныт дӓ цилӓн валгыды вӹдӹш анженнӓ... Тӹштӹ, йӹлгӹжшӹ тыгыды кол лошты, трӱк шайыштмы лиӓлтмӓшвлӓэт каяш тӹнгӓлӹт ыльы, дӓ вӹд тӹгӹржӓт шиждеок шӓрлӓнен кеӓӓт яратым патыр-тӓнгвлӓнӓ йонгыш лӓктӹн сагана ушнат... Ӓль мӓ нӹнӹ дон ушненӓ?... Тенге вӓл, агыл вӓл, но мӓ пелцӓш кытла тошты кӹвер покшалан цымырен шалген книгӓ патырвлӓн кужы курымыштым шӱм вашт ӹлен лӓктӹннӓ...
Сазан-ӓнгӹр дорц Кугилӓ-карем вуйым эртенӓӓт сола ӹлӹмӓш йуквлӓм раскыдын колаш тӹнгӓлӹнӓ — тӓгӱ тавар доно преням чанга, вес хресянӹн кудвичӹштӹ сасна шужен ньыргыжеш, Весирӹштӹ трактыр нырым кыралеш... Тевеш уже тӹнгӓлтӹш школ дон клуб кайыт — сагашты тумын цаткыды сола капка мӓмнӓм выча. Капкам пачмык мӓ сола вуй ӧлицӓ Сприлыкыш пырен шагалына — тӹшӓк книгӓ шайыштмашем пӹтен лӓктеш ыльы... Партизан-тӓнгвлӓнӓ немӹц тышманвлӓм шин шӓвӹктенӹт..., ӓль пуры млоец яратым ӹдӹр доно ушнен..., ӓль янгылыш корнызы шокшы пӧртӹш пырен цӓшӓн ӓтя-ӓвӓжӹ доно вӓшлин...
Мӓмнӓн пӧртнӓжӹ капка дорц чоте лишнӹ ыльы... Кудвичӹ капкам пачын мӹнь ӹрвезӓш-тӓнгвлӓем паштек анженӓм. Йук лыкдеок тамам тумаен нӹнӹ ӧлицӓ мыч пакыла кузенӹт... Мӹнь шкежӓт, пӧртанзылеш ляврӓн кирзӹ кемӹм ял гӹц ӹрзен кыдашаш цацен, ышыштем вуйта шылен ямшы книгӓ ӹлӹштӓш логӹц кудвичӹ ылӹмашӹм цӱдеенок ужынам...
Цӹвӹвлӓ рокым ыдырат, тӓгӱлӓн сирмӓшӹм сирӓт, дӓ тӹш-тиш кыдетлен каштыт; кого пистӹ гӹц сар ӹлӹштӓшвлӓ, иктӹ паштек весӹ, сӓрнен-сӓрнен шим рокыш вален вазыт - палӹдӹм сӓндӓлӹк гӹц шӓлӓм кандат; шонгы Бобикнӓ куды шайыц вӹлкем мужан сӹнзӓ дон анжа - вуйта эртӹш курымым анзылныш дон ушнен мышта...

Йур паштек...

Геннади Смирнов, Йынгы-Кушыргы

Шокшы кӓнгӹж кечӹн шӹренок кого йур трӱк толеш ыльы. Тевеш, кловой пӹлгомыштет тагышец лӓкшӹ шим пӹлвлӓ цымырген-арален кузат, рашкалтыш цудыргаш тӹнгӓлеш, дӓ аяр гӹцӓт соты валгынзышвлӓ лывшаш тӹнгӓлӹт, вуйта рокым йылатен ражташ цацат... Пӹтӓриш патькалтышвлӓ ош корны пырак вӹк шалдыра тровылаок шодырген валаш тӹнгӓлӹт, дӓ пышкыды пырак вӹлвелет когон чӹнь шимемӓш тӹнгӓлеш - патькалтыш ражвлӓэт шукеммӹ семӹнь ик кукшы лаштыкымат ак кодеп, дӓ анжок, когон чӹнь цилӓ вашталт кеӓ... Ош пыракет уже акат кай - тӹдӹ вӓреш ляврӓн ӓнгӹрвлӓ корны мыч льопырген каремӹшкӹлӓ валаш тӹнгӓлӹт, ваштыр гань юр ружген юреш... Пӹцкӓтӓ луды пӹлгом вуйта цилӓ мӱлӓндӹм левед шӹнден...
Но, тидӹжӓт когон йӹле вашталт кердеш - анжок пелцӓшӓт ӹш эртӹ, а пӹл лоштет кловой лаштыквлӓм ужын колтет, юржат цӓрнӹш - лач тӹтӹрӓ постол тыгыды патькалтышвлӓ вел йонгата южыштет валат... Трӱк пӹлгомет пачылт кеӓӓт аяржат мӹнгеш лӓктӹн шагалеш. Мышкын шӹндӹмӹ гань!
Эх, мӓжӹ, изи тетявлӓэт, тӹ жепӹн цӓрӓ яла когон кыргыжталаш дӓ тӹргештӹлӓш яратенӓ ыльы...
Икӓнӓ, техень юр паштек мӹнь тӱгӹ Сприлык ӧлицӓшкӹнӓ лӓктӹмӓт начкы сирем мыч вӹд лаксывлӓм шӓвӹктен кыргыжталаш тӹнгӓльӹм. Тӓнгвлӓэмжӹ лӓктӹн шотелытат нӹнӹм ӱжӓш тӹнгӓльӹм. Пӹтӓри Шкляр Жорикӹм сӹгӹрӹшӹм - тӹдӹ папижы дон пачмы окня вашт ӧлицӓш анжен шӹнзӓт ыльы. "Яра! Лӓктӓм, вычал пыйырт!" - Жорикет сӹгӹрал колтышат олманга гӹц тӹргештӹш дӓ пӧрт кӧргеш ямы. Папижӹ кудвичӹ-ӓмпичӹ делавлӓнӓ гишӓн ядышташ тӹнгӓльӹ. Тӹ цӓшӹн мӹнь тошты вӹдсӹнзӓ тӹреш ял ежӹнгӹш вален вӹд мыч тарвашвлӓм вуйта изи пышлвӓм колтен мадынам ыльы. Вӹдсӹнзӓжӹ юр паштекет тӹр яктеок вӹд дон темӹн шӹнзӹн ылын. Трӱк ялем лӹвӓлнӹш сир лаштыкет урын валышат мӹньжӹ, тури мешӓк ганьок, вӹд лӹвӓк шынгалтым... Вес выртынок ляврӓн вӹд гӹц сирӹш лӓктӹн кузышымат йӱдӹш гань вуйым цилӓ векӹлӓ сӓрӓш тӹнгӓльӹм... Жорик дон папажӹ вӹкем анжен моч гӹц кемеш ваштылыныт. Жорикжӹ мӹшкӹржӹм кок кид дон элтален шӹнден кенвазаш ӹнжӹ ли... Дӓ мӹнь ӹшкежӓт трӱк ваштылаш тӹнгӓльӹм - шаныдым нӱштӹлмем когон потикӓлӓ чучын колтыш. Тенге кымытынат иквӓреш ваштылынна, варажы Жорикын папижӹ: "Портӹш пырыдок, Генайэтжӹ кӹлмӓ вет, выргемжӹм пынзалаш келеш! - маньы.
Пырышнаат занавескӹ шайык анжыктен: "Цыланышты начкетӹм кыдашок - теве тӹлӓт Жорикӹн кукшы тыгыр-ялашжы - чиок!" Вара кымытынат шокшы чӓйӹм йӱн шӹнзӹшнӓ, да нӱштӹлмемӹм ӓштен, эче-дӓ-эче мӹшкӹр карштымеш ваштылынна... Ӱштӹ вӹд паштек тама мӹнь йӹгӹнзӓш тӹнгӓльӹм: "Ииик! Иик! Ик!!!" Нигыцеӓт цӓрнӓш ак ли ыльы. Трӱк Жорикӹн папижӹ вӹлкем йӹрӹдеок анжальы дӓ костан йук доно яды: "Генай! Малын пӧрт вуйыштына камака трува шайылан шарын коденӓт?!" ...Когооон лӱдӹн колтышым, шаршы гань якшарген кешӹм, йӹгӹнзӓшемжӓт воксьок ямы.... "Мӹнь агыл-агыл!!! Пӧрт вуйышкыдажат нигынамат кузыделам!" - тенге сӹгӹрӓл колтынем ыльы, но йукым лыкмешкемок, папижӹ пурын йӹрӓлтен колтыш дӓ нӹжӹлгӹн келесӹш: "Шотеш ит нӓл, Генай, йори вет лӱдӹктӹшӹм - йӹгӹнзӓшетӹм шагалташ манын." Тӹнӓм эчеӓт цилӓн иквӓреш ваштылална дӓ окня вашт аяран ӧлицӓш анжен кӹтӧ кузымеш шӹнзӹшнӓ...

КӸЗӸТ

Ондрин Валька (Валентин Афанасьев), Йынгы Кушыргы

Кӹзӹт,
Тагачышты
Шукым вӓл
ӓштенӓ мӓ:
Анзылны,
Пачышты,-
Кыштыла
каштына-йӓ?
Эртӹшӹн ӓргӹшӹм
когонжы кӱ шӓргӓ,-
Техеньӹрӓк вӓржӹм
пӓлет - ма,
Кушыргым?!

14.02.2013

Леонид Асланов, Йынгы-Кушыргы

Туан солаэм

Кымшы солашты ӹлем мӹнь тагачы.
Хотя йӹрвӓш икань ӹлӹмӓш шӓр,
Туан солашкем шӹрен корным пачам,
Вет тӹдӹ шачын-кушмы пӹжӓш вӓр.

О, Йынгы-Кушыргы, кого солаэм,
Чуваш шӹргӹ гӹц шӓрлет Йынгы лиш.
Толмемжӹ йӹде кандем со сагаэм
Ӓшӹндӓрӓлтшӹ жепвлӓм шукым пиш.

Кыце йӓ мондет цӓрӓялан жепӹм,
Мӓмнӓжӹм Йынгы шыпшын ӓвӓ гань.
Лоэннӓ колым, нуштӹлӹннӓ кечӹнь,
А полой вӹдшӹ шошымжы махань!

Мадынна яжон, но тӹдӹ гӹц пасна
Пӓшӓшкӹ пижнӓ лу и кытланок.
Ӓштӓлтеш со кыце кӹтеннӓ саснам-
Куштылгы йыдал, качкыш сумкышток.

Варажы тымень каштмынажы лошты
Кыце выченнӓ: «Кӓнгӹж, йӹле тол!»
Тӹнгалеш шуды, олым, пӹрцӹм коштет,
А вадеш кино анзыц – волейбол.

Кушмына семынь яратымаш шачын,
Шурлап шӹжвӹквлӓ мыренӹт кынам.
Ӹдӹр-рвезашвлӓ шукын шӱмӹм пачын,
Шке лошты мыжырангыныт тӹнам.

Туан Кушыргем, кым олицӓн сола!
Нӓрӓштӓ пӧртвлӓ, лач мадышвлӓок,
Мӹнь ижӹжат тӹнгӓлӓм токет толаш
Да когоэшнем тӹнь донет соок.

Солаштем шачын Константин Беляев –
Палӹмӹ композитор дӓ поэт.
Кыцелӓ мышта ыльы веселӓен,
Яратен тӹдӹм изи-когоге.

Ти яратымаш шачыктен шӹтӹквлӓм,
Ондрин Валькажы стихвлӓн корныш ли.
Дӓ халык мыра, кушта, лач цӹрцӹквлӓ,
Мӓ донна шачын лӹмлӹ Юнга-фильм.

Соланаок лӹмлештӹн Виноградов,
Служенжы шоктен генералышкат.
Кушыргыш толмык ужам шоэ вадын
Пӓшӓ Герой Мироноважымат.

О, Йынгы Кушыргы, хытыр солаэм,
Пӓшӓ мастарвлӓм кушты анзыкжат.
Дӓ пока лиэш хоть изиш силаэм,
Тӹлӓнет палшык линем хоть-кыштат.

Кымшы солашты ӹлем мынь тагачы.
Хотя йӹрваш икань ӹлӹмаш шар,
Туан солашкем шӹрен корным пачам,
Вет тӹдӹ ылеш шачмы-кушмы вӓр.

1986 и

Йынгы мыч колым кычен каштым...

Геннади Смирнов, Йынгы Кушыргы

Пӹтӓриш кол...
Мӱктӹ, ыржа мольы, пӓрдӓш, алангы, ош кадама, пынтӹрвӹ, кӹшкӹ кол, ши кол, кӓрш... Махань Йынгы кол лӹмӹм эче мондышым вӓл...???
Тел пытӹм жепӹн солаштына шукы пӧртвлӓшток векӓт кого марывлӓ немоткавлӓм пидӓш тӹнгӓлӹт ыльы. Тӹ пӓшӓжӹм пӹсӹ кидӓн ылат гӹнь иктӓ тӹлзӓк-пелӓкӹштӹ вел ӹштен пӹтӓрӓш лиэш ыльы. Марывлӓжӹ соок керӓлрӓк пӓшӓм ӹштӹшӓшлык ылыныт: шудым-олымым вольыклан сарай вуй гӹц валташ, карем вӹдсӹнзӓ гӹц вӹдӹм намал шӹндӓш, пум пӹчкеден дӓ колын йӓмдӓш, лымым коэштӓш дӓ эче вес шукы йиш пӓшӓм пӹцкем гӹц пӹцкем якте вакташ... Седӹндоно марывлӓет шӹренок тетяштӹм немотка пидӓш пыртен шӹндӹт ыльы...
Йынгы и тӓрвӓнӹмеш немотка йӓмдӹ лишӓшлык ылын. Ӧлицӓ мыч кемӹ годым кужы йӓктӹн (лач "токо вел" пыжарен лыкмы) равывлӓм кӱкшӹ пичӹ гач кудвичӹвлӓштӹ ужаж лиэш ыльы. Тидӹ немотка вурдывлӓм марывлӓэт йӓмдӹлен шагалтенӹт - когон кол кычаш кемӹштӹ шон седӹ...
Тевеш ик яжо шокшы апрель кечӹн Йынгы вӹдет кузен кемӹк шелӹн шӹцшӹ иэт тӓрвӓнӓ дӓ цудырген-пыдырген рекӓ мыч ӱлӹклӓ, Йыл монгырыш, валаш тӹнгӓлеш...
Вес кечӹнжӹ, сотеммешок, коллоэцвлӓэт Йынгы сирӹш толытат немоткавлӓштӹ дон ляврӓн вӹдӹм пыдратен иктӹ паштек весӹ каштыт. Кол попаза гӹнь, тӹдӹм пистӹ неместӹ гӹц ӹштӹмӹ пешӹрӹш постарат...
Мӹньжӓт кол кычаш пиш яратенӓм дӓ амалашжы эче шукырак яратенӓм ыльы - седӹндон мӹньӹн папиэм кынамжы ирок цӱдейӹшлӓ йук дон кӹньӹлтен колта ыльы: "Генайи! Анжалок - пашкуды Лекандырет шукы колым кычен канда векӓт. Пешӹржӹ пиш нелӹлӓ чучеш!!!" Техень шаяжы мӹньӹм когон пӹсӹн шижӹктӓрӓ ыльы. Цӓрӓ ялым ӱштӹ кемӹш шыраламат пашкуды док кыргыж миэн колым анжыкташ ядынам. Лекандыржы, колжым кычен гӹнь, сусунок анжыкта ыльы. Пешӹр левӓшжӹм лӱктӓлешӓт колжым кого тазыш йӓстӓрӓ. Свезӓ кол пышжы дӓ ӹлӹзӹ кол тӹргештӹлмӓшӹжы йӓнгемӹм когон шиктӓш тӹнгӓлыт ыльы... Пӱжӓлт шыцшӹ лицӓжӹм ӹштӹлын, Лекандырет, колжым анжен семӹнь шайыштеш: "Тевеш ти алангет Ольгын лыкышты попазыш. Кого пӓрдӓшжӹм Кого йӓмӹштӹ кычышым..."

Тури туаткал лаштык дон шӹшерӹм качкындалын, ӓтямӹн кужы кемжӹм чиэн, немоткажым пулышыш пиштен мӹнь шкежӓт Йынгы сирӹш чоте пӹсӹн ашкедӓм ыльы...
Тӹ жепӹн шукы пӧртӹшток вӓтӹвлӓэт кол лемӹм шолташ, дӓ кол кагыльым кӱэкташ тӹнгӓлыт ыльы...

Кокшы кол...
Йынгы вӹд сотеммӹ семӹньжӹ мӓ кӓнгӹж каникулым когон выченнӓ. Кол ӓнгӹрӓш цилӓ солана ӹрвезӓшвлӓ пиш яратат ыльы. Дӓ кыды-тидӹ ӹдӹрӓшвлӓжӓт - кӱшлык Эмам мол со ӹрвезӓшвлӓ сага Йынгы сирӹштӹ ужаш лиэш ыльы. Сек яратым кол кычым вӓрвлӓнӓ ылевӹ: Ольгын лыкышты, Сазан-ӓнгыр лӓкмӹштӹ, Кого йӓм вуйышты, Изи йӓмӹштӹжӓт, кӹтӧ ванжым вӓр кӱэрвлӓштӹ, дӓ эче Кожвашышты дӓ Изи Йынгыштыжат шукы вӓрвлӓштӹ...
Ӓнгӹрваштырвлӓм пӹркем ваштыр гӹц ӹштенна. Кужырак дӓ вӹцкӹжрӓк ваштырым кӹчӓлӹн шӹргӹ мычкет кынамжы кечӹ кыц каштынна. Лескым дӓ ӓнгӹрвлӓм иктӓ 1960 и эртӹмӹк вел Йоласал раймагышты моаш лиэш ыльы. Тӹдӹ яктежӹ 10-й номыран шӹртӹм лескы вӓреш кычылтынна. Дӓ им гӹц ӓйӹмӹ ӓнгӹрӹм... Кыдыжы эче вӹцкӹж пыда гӹц ӓнгӹрӹштӹм ӹштенӹт. Техень ӓнгӹрвлӓ гӹц колжат шӹренок сӹсӹрген шӹлеш ыльы. Шӹртӹжӓт лескы гань цаткыды ылтеӓт изи пӓрдӓш игӹжӓт куштылгынок тӹдӹм кӹрешӓт вӹдым шӓвӹктен шӹлӹн кердӹн.
Изи тетявлӓн яратым колышты ылын мӱктӹ дон ыржамольы. Ти изи колвлӓэтӹм Ольгын лыкышты, Сазан-ӓнгӹр йоген лӓкмӹ оголышты когон яжон кычаш лиэш ыльы. Кынамжы тӹшӓкен когон шукын погынен шалгеннӓ ыльы - икӓнӓ иктӹм шӹкен вел ӓнгӹретӹм вӹдӹш шуэн шокташ лин. Церот постолын капцакавлӓнӓ вӹд мыч иктӹ паштек весӹ йогенӹт. Кӱн капцакажы пытькаш тӹнгӓлӹн гӹнь тӹдӹлӓн вес коллоэцвлӓжӹ ӧрдӹжӹш карангытат уты вӓрӹм пуат ыльы цаткыдыракын сир неркӓштӹ шалген кердшӹ манын, дӓ колжым сӹсӹргӹдеок шыпшын лыктын кердшӹ.
Мӱктӹ дӓ ыржамольыжы кынамжы прахыдеок вет йӹлӓн ӓнгӹрвлӓнӓм йӹчкен качкыт ыльы. Иктӹ паштек весӹм - церот доно мӓ ти изи колвлӓм вӹд гӹц шывшын-ыдырен лыктынна. Стёклӓн банкыш колым шуэн колтетӓт, у йылӹм ӓнгӹрӹш чиктен шӹндетӓт - йӹленрӓк пытькым вӓрӹш ӓнгӹрӹм мӹнгеш шуэн колташ талашеннӓ ыльы... Кычым семӹнь колым шотленӓ ыльы. Коклы вӹц ӓль кымлы колым кычет гӹнь уже такеш агыл Йынгы сир мыч ӓнгӹрваштырым ӹрзен каштынат. Но, семняэтлӓн кол лемӹм шолташ ситӹжӹ иктӓ 50-70 колым кычаш келеш ыльы. Тинӓр колым токы кандет гӹнь тонышывлӓэт тӹньӹм когон сусун вӓшлит. Ӓтят-ӓвӓтвлӓ, тьоти-папивлӓ изи коллоэцӹм тӹнӓм чоте хваленӹт ыльы... Чӹдӹ колым кычен кандет гӹнь вырсалтенӓт кердӹнӹт: "Эх! Изи лодыр! Тоныш пӓшӓм ӹштӓш ӧркӓнет - кечӹ кыт Йынгы мыч ӓнгӹрваштырым вел ӹрзен каштат!!! Махань намыс - цилӓн ужыт вет!!!!!" Техень шамакым колыштмы воксьок ак шо ыльы дӓ седӹндон охыр ылат гӹнь пӹцкемӹшӓлтмӹк вел токыла пичӹ шайыл корны дон шӹлӹн толаш цаценнӓ.
Тӹ веремӓн сола ӹлӹмӓш шукы ровотает гӹнь вел яжо лин кердӹн. Седӹндон ӓнгӹрен дӓ охотничӓен каштшывлӓ гишӓн сола лошты шӹренок пиш худа шамакым колтат ылын. "Ти ӓзӹрен-марын толкыжы уке! Анжыдок, ай-яй, турижӹ сам логӹц акат кай гӹнят хозажы Йынгы мыч ялжым шин каштеш!" Тӹ жепӹнок солаштына когон яжо коллоэц ӹлӹш - Власов Филимон. Кӹзӹт техенвлӓ гишӓн "фанат-профессионал" маныт... Тӹдӹ Йынгы тӹр гӹц нигынамат охыр толте векӓт - кок-кым кого пӓрдӓшӹм ӱӓ ваштыреш чиктен шӹндӓӓт намал толеш ыльы. Техень мастар коллоэц ылмыжы гишӓн соланавлӓ тӹдӹм чоте шотеш пиштенӹт. Седӹндон Филимонжат шеклӓнӹдеок токыжы сола вашт, ӱл лык гӹц кӱш лыкыш, ӓнгӹрваштырвлӓм тайыдеок куза ыльы. Вот толькы ирокжы иктӓт ужын кердтелыт - кынам дӓ махань йӓмӹш Филимонет кол лоаш кеӓ. Мӓжӹ тӹдым оролаш ижӹ цаценнӓ ыльы... Но Филимонжы сойток, тамахань керемет ганьок, сӹнзӓнӓ гыц йышт-йошт уждымы корнывлӓ мыч когон шылӹн мыштен...

Кымшы кол... (остатка векӓт)
Кӓнгӹжӹм, шокшы кечӹн, нелӹ пӓшӓ паштек (кынамжы пӓшӓ лошток) солана марывлӓ кымытын-вӹзӹтӹн погыналытат Йынгыш претньӹк дон ӓль немотка дон кол кычаш кеӓш яратат ыльы. Претньӹкжӹмӓт сола мастарвлӓ ӹшке кидӹштӹ дон пидӹныт. Кужы претньӹквлӓм ӹштӹделыт - кытшы иктӓ кудыт-лу метрӓн вел ыльы сӓй. Кӱкшӹцшӹ метрӓк пелӓк якте векӓт. Йынгынажы кого рекӓ ылте вет - техень претньӹк чоте яжо ылын ӓнгӹсӹр вӓрвлӓштӹ кычылташ. Претньӹк ражжымат изирӓкӹм ӹштенӹт тыгыды колет шӹлӹн ӹнжӹ керд манын.
Марывлӓ дон нӹнӹн тетявлӓштӹ каштыныт, дӓ ӧрдӹж тетявлӓжӓт шӹренок пижӹн каштыныт. Кынамжы шукы тетяет когон яжон палшен кердӹныт вет. Колым лӱдӹктен претньӹкӹш ӓль немоткаш поктыл пырташ. Ӓнгӹсӹр вӓрвлӓштӹ ик-кок мары полтикпандывлӓ дон ӹшкетӹшток поктылын дӓ виктӓрен кердӹнӹт, а кымда йӓмвлӓшты нӹнылӓн мӓмнӓн палшыкна пиш керӓл лин кердӹн.
Мӹнь шӹренок эртӹш ӹлӹмӓшӹм ӓшӹндӓрен колтемӓт тӹ жепӹм ӹшке сӹнзӓэм дон вуйта кӹзӹтшӹ лиӓлтмӓш ганьок ужам. Тевеш Йынгы мыч техень ватагаэт претньӹкӹштӹ дӓ полтикпандывлӓ дон вӹдӹм шугырталтен-пыдыратен вала. Мӹндӹрцок ваштылмы, полдымактылмы дӓ кынамжы соредӓлмӹ йуквлӓжӓт шактат. Вӹд вӹлвӓц когон мӹндӹр гӹц толшы йукым яжонок колаш лиэш вет. Кынамжы ирӹ тыр ирокын, ӓшындӓрем, Ольгын лыкышты ӓнгӹрӹмем годым райо дон шайыштмы новостьым яжонок колаш лиэш ыльы.

• Тӹ райожы, нӹл уштышышты, Йоласал сельмаг сагашы кӱкшӹ мӓнгӹ мычаш гӹц цӓрныдеок ирок кудытын тӹнгӓлмӹк дӓ луаткок цӓш йыд якте когон тужын кытыра ыльы... Телӹм-кӓнгӹжӹм-шӹжӹм..., йур йуреш ӓль лым лымеш гӹнят райоэтӹн кӹртни ышмаражжы гӹц лӓктын цилӓ йиш йуквлӓ йӹрӹм-йӹр халык пӹлӹшвлӓш неволя шӹшкӹлт пыраш цацат ыльы. Тӹ йӱк-йӱӓн лоштыжы сек шӹренжӹ комунист пропагандын пингӹдӹ шая Москва гӹцок раскыдын шактен толеш ыльы. А Мары халыкын коммунизм стройымы сӹнгӹмӓшвлӓ гишӓн Йошкарла гӹц тура обкомын секретарвлӓ шайыштыныт. Дӓ шоэрӓкын Цикмӓ гӹц, Кырык сир вуйлатышывлӓ шаям кыченӹт дӓ эче тӧррӓк комунизм корным районын халыклан костан йук дон анжыктенӹт. Кынамжы Йоласалыштыш "Коммунизм" колхозын вуйлатышывлӓ тӹ райодонок эчеӓт тӧр-тӧррӓкӹн тӹ корным сола халыклан виктӓренӹт... Тӹ цаткыды йуквлӓ лошты мӹнь, шанымыдеок цӱдеен, кынамжы ӓтямӹн йукжымат колынам ыльы. Вӹц цӓшӹнок ирок тӹдӹ колхозын яжо пӓшӓзӹвлӓм ниӓлтӓ ыльы, лодыр-пьяницӓвлам вырсалтен колта, кынамжы цилӓ халыкым сарвален-кымылын ядеш ыльы - юр толмеш колхоз шудым цымырен пытӓрӓш да алык мыч кӓванлен шӹндӓш манын... 
• Кечӹвӓлӹнжӹ райоэт халыклан классик дӓ цилӓ йиш сем-мырывлӓм шактен-мырен, сӹлнӹшая лыдышвлӓм дӓ шайыштмашвлӓм, ямаквлӓм ӓль наукын сӹнгӹмӓшвлӓм дӓ цила вес йиш культуры дон тыменьмӓш гишӓн ышан йук доно шайыштын. Икӓнӓ, ӓшындӓрем, шокшы аяран кечӹн тӹ мӓнгӹ мычаш гӹц когон яжо симфони сем шакталта ыльы. Вагнерӹн "Валькири" гӹц увертюры лаштык векӓт. Тӹ сем семӹнь кок йӱкшӹ мары райо-мӓнгӹ йӹр тӹргештӹлӹн когон цартаканок шидӓлӹнӹт дӓ вӹр шӓвӹктӹм якте икӓнӓ иктӹштӹм луцкен вактыт ыльы... Но, ӧрӓт вет! Вуйта яжо музыкын семӹм коктынат ӹнештӹ пыжгалат ылын - ик йукымат шидӓлмыштӹ гач ӹш лыкеп! Лач симфони оркестрын барабанвлӓ дон литаврывлӓ шактым вашт "Пыртньоц! Пыртньоц! Пыртньоц!" - цаткыды мышкынды йуквлӓ шактевӹ дӓ йакшар вӹрӹштӹ ош пырак вӹлкӹ лым вӹлнӹш шаршыла шӓпнен вазын... 
• Лач йыдым вел тӹ райоэт мӓнгӹ вуйы пӹжӓшӹтӹжӹ йук лыкдеок нерӓлтен шӹнзен, дӓ халыкланжат пыйырт кӓнӓлтӓш цӓшӹм пуэн ыльы... Но ирок, кудыт шомыкжы, рашкалтышлаок цилӓ йӹрӹм-йӹрӹштӹш мӱлӓндӹм ссср-ын гимн доно урмыжын-цӹтӹртен шижӹктӓрӓш тӹнгӓлӹн... 

Ӓнгӹрваштыр дон тырын шӹнзӹш коллоэцвлӓжӹ когон шӹдешкен кердӹнӹт вет - ти претньӹк ватагаэт Йынгы вӹджӹмӓт лявӹртен кода, дӓ эче цилӓ колжым полдыртен-лӱдӹктен келгӹ ямвлӓш, корчак-тӹшкӓ лош поктыл колта ыльы. Дӓ нимамат ӹштӓш аклиӓт шӹвӓл-шудал колтатат ӓнгӹрваштырвлӓм постаралын мӹндӹркӹрӓк, вес тыр вӓрӹш ашкедӹнӹт.
Тевеш, анжалмада, кок цаткыды мары нелӹ претньӹкӹм рекӓ тореш шыпшын шӹнден тӹдӹм ӱлӹкӹлӓ виктӓрӓт. Ялышышты тошты ӹштӹр дон тошты йыдал, кӓпӹштӓт, "тумыш вӹлӓн тумыш", тошты тыгыр-ялашвлӓм чиэн шӹнденӹт. Нелӹ претньӹкӹм цӹркӹнен-цӹркӹнен шыпшыт, когон якшарген шӹнзӹнӹт, ӱпӹштӹм ньоцок пӱжвӹд дон Йынгы вӹдет йӧрен нӧртенӹт. Сир мыч паштекӹштӹ тӓнгвлӓштӹ колым пешӹрӹш поген кеӓт. Нӹнӹ эче кукшы выргемӹм намалыт - кол кычым паштек рыбаквлӓэт тӹдӹм чиэн токышты ӓль мӹнгеш ныр пӓшӓм пакыла ӹштӓш кен кердӹштӹ. Сагашток  тетявлӓ - колжым поктылашжат, погашжат палшат. Претньӹкӹш шукырак колым поктен пырташ манын ик-кок сӓмӹрӹк млоец анзылны полтикпандывлӓ дон моч гӹц кемеш вӹдӹм вактыт: "Пырттттууунг! Пырттттооонггг!!!". Тӹшкӓ лӹвӓцжӓт когорак пӓрдӓшӹм, алангым поктен лыкташ цацат, ошма пындашымат ыдырен-пыдратен ик мӱктӹлӓнӓт аль цилӓ вес йиш тыгыды коллан шӹлӓш корным ак пуэп. Изи тетявлӓжы коаш вӓрвлӓштӹ ял-кид дон, ӹшке кӓпӹштӹ дон, чоте вӹдӹм лывшен-шӓвӹктен колоэцвлӓлӓн палшаш цацат...
Цилӓн пышкыды ошман сирӹш погынатат претньӹк шыпшын лыкмым тӹштӹ вычат. Теве, янгылен шӹцшӹ марывлӓэт претньӹкпандыштым сирӹш ыдырен лыктевӹ. Тӹ жепӹн млоецвлӓжӹ полтикпандывлӓм ӧрдӹжӹш шуэн колтен претньӹкӹн пындаш керемӹм Йынгы пындашеш пӹзӹрен изин-олен ошма сирӹш мотня-мешӓкӹм шыпшын лыктыт. Тӹ мешӓкетжӹ ӹлӹжӹн кешӹлӓ чучеш - кӧргӹштӹш колжы тенге тӹргештӹлеш, мӹнгеш Йынгы вӹдӹш когон шӹлнежӹ. Сусун ваштылын, коллоэцвлӓэт иквӓреш дружнан колым постарен пешӹрӹштӹм темӓт. Вара цилӓн нӱштӹлӹт, кӓнӓлтӓлӹт дӓ вады жерӓ толмы семӹнь солашкына талашыдеок кузат...   

Кукурузым оролымаш

Иктӓ 11-13 иӓш ылмем годым тӓнгвлӓэм дон иквӓреш колхозыштына кукурузы нырым караквлӓ гӹц кӓнгӹжӹм ороленнӓ. Тангвлӓэмжы, Йорги дон Игыр, пашкудывлӓэмок ыльевӹ. Оролым нырнажы Йынгы тӹрӹштӹ ыльы, вес монгырвлӓжы Сазан-ӓнгӹр дӓ Йоласал корны (кӹвер якте). Цилӓжы 10 гектар утларак векӓт. Малан тӹдӹм оролаш келеш ылын? Тевеш, ӱдӹм паштек, ик-кок ӓрняштӹ, кукурузетжӹ нӱшмӹ гӹц чӹнгӓлт лӓктешӓт ыжар сиремлӓ шим рок лӹвӓц лӓктӹн шӹнзеш. Тидӹ паштек когон чӹнь кушкын кердӹн ылнежӹ..., карак агыл гӹнь! Караквлӓжӹ когон вет качкыт ыльы ти свезӓ нӹжгӹ "кукурузы игӹвлӓм". Шӱдӹн, тӹжемӹн, шим пӹл гань, чонгештен миӓт дӓ ныретым ик-кок кечӹ гыт качкын колтен кердӹнӹт. Седӹн дон техень оролывлӓ колхозлан пиш керӓл ылыныт. Мӓлӓннӓжӹ ти постол пӓшӓжӹ сусум вел ӹштен. Ныр гӹц караквлӓм поктен колтетӓт большы нимат ӹштӓш ак кел!!!
Оролымы анзыц мӓ, тумайышнаат, тура Йынгы сиреш землянкӹм капаен лыкна да кӧргешжӹ цилӓ ӹлӹмӓшлӓн керӓлӹм ӹштӹшна. Хангавлӓм, равывлӓм, тамахань кӹртнин, дӓ пун хӓдырвлӓм сола гӹц ик уштышак-пелӓкӹм пулышешнӓ цилӓ намалын канденнӓ. Землянкы кӧргеш йыд вашт ӹлӓшнӓ сек керӓлжӹм вел ыштеннӓ: амалым вӓрвлӓм дӓ стӧлӹм.
Колхозжы тынӓм мӓлӓннӓ ик тулан пичӓлӹм ижӹ вет пуэн ыльы. Дӓ тӹдӹлӓн порых дон тровымат. Техень жеп ылын - кӹзӹтшӹ гӹц чоте айырлалтын. Кынамжы мӓ каракым лӱэннӓ дӓ тӹдӹм вара пандеш ялштен ныр покшалан сӓкӓлтеннӓ - вес караквлӓ лӱдӹштӹ манын. Кынамжы, каравлӓжӹ мӹндӹрнӹ шынзенӹт гӹнь, лач кӱшкӹ вел лӱэннӓӓт нӹным поктен колтеннӓ ылын. Дӓ порыхжым шукым путелытат шыренжок лач саслым йук доно вел караквлӓм поктылаш вӓрештӹн. Ой-ой, кынамжы вет ныр йӹр кечӹ гыт кыргышталаш вӓрештӹн, дӓ йук яммеш саслаш... Мӓмнӓн тӓнгвлӓнӓ когон ти пӓшӓ гишӓн ушыкаленӹт, шӹренок сагана соты кечӹ гач эртӓренӹт. Кого Йӓмӹш нуштӹлӓш толытат вара сагана кодыт дӓ вады якте цилӓ пӓшӓнӓм малӓннӓ ӹштӓш палшенӹт. Ӓль кӹзӹла, картла дӓ вес йишлӓ мадын землянкӓнӓ лишнӹ веремӓм эртӓренӹт. Кынамжы Йынгы колым иквӓреш кыченнӓӓт тӹшӓкок кол лемӹм шолтеннӓ дӓ цилӓн иквӓреш качкынна. Когон яратым жеп ыльы цилӓлӓннӓ тӹ "кукурузы оролым кӓнгӹж"...

"Ондрин Валькан "Икӓнӓ Опанас" масак книгӓштӹжӹ "Микитӓвлӓ" манын лӹмдӹмӹ шайыштмаш улы, Тӹштӹ как раз кукурузы оролымы гишӓнет попалтеш. Дӓ вара ӹрвезӹвлӓн оролымы ныр вӹлкӹ пиш кого кек вазалеш. Тидӹ Чебоксар аэроклубын планержӹ ылын. Техень случай лачокат Йынгы-Кушыргы сола вуйышты лин." Валентин Афанасьев

Тӹ планерӹм мӹнь пиш яжон ӓшӹндӓрем. Иктӓ 10-15 планервлӓ ты кечӹн соревнуялтыныт ыльы Чываксар гыц Угарманыш чонгештен. Нӹнӹ лошты иктӹжӹ силажым ямденат солана сага, кӱшӹл ныреш шӹнзын. Ай-яй когон кого цӱдӓ ыльы ти планерет цила сола ӹлӹзӹвлӓлӓн векӓт. Изивлӓ вел агыл, коговлӓжат тӹ нырышкет чӹнь кыргыж миэнӹт... Планеристжӹ телефон келеш маньы дӓ пел-сола нӓрӹ халык телефон анжыкташ манын сагажы "коныйдвор" якте кешнӓ. Ӓшӹндӓрем, Большак Влайкалан, планеристнӓ кӹшӓнжӹ гӹц лыктын шоколадым пуш. Влайкаэт шоколаджым пачынжат мыштыде (ӹлӹмӓшӹштӹжӹ тидӹ пӹтӹриш шоколад ылын векӓт...). Парня дон огол ражыш шылен кешӹ шоколадым пӹзӹрен-пӹзӹрен лыктын качкын - лицӓжӓт шоколад цӹреӓн лин колтыш...
Планеристет телефон дон Чываксар гӹц самолётым сӹгӹрен ӱжын. Вара цилан иквӓреш мынгеш нырыш кузышна - тӹштӹ планержӹм кого марывлӓ оролен выченӹт. Изи самолёт (ЯК-12 векӓт) чонгештен миш. Планерист Смирнов Кыпитонлан тамам тымдышат, тӹ Кыпитонет планерын кужы шылдыр мычашжым рок вӹлвӓц кузыктыш дӓ тенге шалгыш. Тӹ жепӹн планерист кабинӹш пырен шӹнзӹ. Самолетжы кужы трос дон планерӹм пижӹктӹшӓт ныр мыч тӹдӹм шыпшаш тӹнгӓльӹ. Кыпитонет шылдыр мычашым кычен самолет паштек пӹтӓри ашкедӹн, варажы когон чӹнь кыргыжын кеш... Пакылажы планерет рок вӹлвец кӱш кузаш тӹнгӓльы. Самолетжат кузен кешӓт коктынат вады жерӓэш чонгештӹм семӹнь шылен ямевӹ...

Шодыр-р-р-р-р-ррр!

Ондрин Валька (Валентин Афанасьев), Йынгы Кушыргы

Солаштына икӓнӓ техень потикӓ ылын. Изи-Коля доно Евтропи лач ик пичӓл доно веле Когоӓнгӹр (Когонянгӹр) шӹргӹ тӹрӹш морен кычаш каштыныт. Патронжым когон тыгыды тровы доно рӓйен шӹнденыт. Каштыныт-каштыныт,нимахань моренӹм кычыделыт. Мӹнгеш токышты толмы годым, Изи-Коля анзыцын ашкедӹн, а Евтропи-шайыцын. Кенӹт-кенӹт,каштмышты такеш ӹнжӹ ли манын, Евтропиэт пичӓлжӹм лӱктӓлеш дӓ икта луатвӹц ашкыл гӹц Изи-Колян тупышкыжы пырт-тунг лӱэн шелеш. Изи-Коля вуйта нимат лидеок пакыла веле кеӓ. Евтропи тӹдӹм поктен шоэш дӓ: - Вӹкет вет пичӓл доно лӱшӹм!- манеш.
Изи-Коля эчеӓт пакыла веле ашкедеш.
-Лӱшӹм вет!- Евтропи сасла.
-То-ты, "Шодыр-р-р-р-р-ррр!" шактыш, - Изи-Коля пелештӓлеш.

*******************************

А теве эче ик потикӓм сирен пуэм.
Танилӓн Лексе куды-клӓт крисвлӓ доно кредӓлӓш пижын. Пӹтӓри капканвлӓм пыртен шӹндӓ - котижӹ веле тӹшкӹ вӓрештеш. Вара сакой отравывлӓм моло шӓвен кода - кӱпцен вацшы калявлӓм веле моэш. Мам ӹштӓш? Тӹнӓм Танилӓн Лексе пичӓлжӹм нӓлешӓт, ӹшкеок клӓтӹшкӹ крисвлӓм оролаш пырен шӹнзеш. Олманга вӹлнӹ омжы доно кредӓл шӹнзӓ-шӹнзӓ дӓ сойтокат амален кеӓ. Трӱк шижӹн колта - кидӹштӹжӹ пичӓлжӹ уке. Тылым чӱктен шӹндӓ - анжет гӹнь, крисвлӓ ружге веле пичӓлжӹм ӹшке ыражышкышты шыпшыт.
- Эй-эй! Тырхалда! -Лексе, раж докы тӹргештен, сотыки пичӓлжӹм тула гӹц роалта.
- Колток, колток, ит ородыланы! - крисвлӓ тӹдӹлӓн попат.
- Ма-а-а?!.. -Танилӓн Лексен онгылашыжат седӹрӓ якте кечӓлт шӹнзеш.
- Курокым шыпшыл колтенӓ, вара пӓлет ма! - крисвлӓ пелештӓт.