ӸЛЕМ-ЫЛАМ

Пал Генай, Йынгы-Кушыргы

- Ирокжы эче ма? Шокшы?
- Лым агыл ма тӱнӹ - покшым?
- Пӱӓштӹнӓ ижӹ кӹлмен?
- Конькиэмӹм ӓтям шымен?
- Изи тирем, ечемжӓт йӓмдӹ?
- Хоккейлӓн какляка панды?

- Вычалок пыйырт - яра?
- Йӹрвеш пӧртӱм ӱкшӹктӓрӓ...
- Тырхалок - эче вет ирӹ!
- Леведеш лым Кырык Сирым!
- Иргодым пӱӓнӓ кӹлмӓ!

(йыд вашт каеш омын сӹлнӹ!...)

"Чонгештем чӹнь комбы вӹлӓн...
Шӹдӹрвлӓ пӹл шайык шӹлӹт...
Пӹлгомым мешаклӓ ӹрзем!
Ялахай тел хозам вырсем!
- Ит кукырланы йӓ - Ӱштӹ Кугуза!!!
Мулӓндӹнӓ лымде шужа!.."

- Эй! Шижок, вет кечӹ лӓктӹн! -
(ӓвӓм йук цылан гӹц шакта...)
- Папат селмӓкиндӹм аварта!
- Тьотятжы тум кольмым кашарта!
- Тум кольмым?! - сӹнзӓэм йӹргештен
Окняшкы анжалаш тыргештем...

Ош лым цилӓ вӓре киӓ!!!
Лым вӹлӓн пачангеш пиэм!
Рокжат акат кай - ошы вел!
Мӓ токына толын ТЕЛ!!!
Талашен выргемӹм чиэм -
Кудвичӹштӹ выча тирем!!!

Кӹшӓнӹштем кагыль лаштык
(пиш шужем вет мадмаш паштек)
Карем тӹрӹш кыргыж мишӹм -
Лач кодышым келгӹ кишӓм...
Сир лапышкы тӧрӧк чӱктем!
Тирем дон лым йожым лӱктем!
.......
….
.

Техень цӱдӓм ӓшӹндӓрен
Ӧрт кеммеш сӹнзӓэмӹм кӓрем
“...Изи рвезаш тир дон кыргыжеш...”
Туан вел шӱм кӧргеш ӹлӹжеш...

Хыть... анзылнем тангыж веле
Ошма сирым ружген шелеш...

ЭЧЕ ИК СОЛАМ ПӒЛДӸРТЕМ...

Аптяк кӓрем мычкы валем
Вӹдсӹнзӓ ка́ремӹшкӹ!
Кожва́ж ка́рем, Колса́д ка́рем
Копон ка́ремжӓт тӹштӹ...
Ку́жы ли́дӹ ка́рем гӹцӹн
Кӹтьӹри́ корны мыч чӱктем
Райва́н ли́дӹм тӧррӓк пӹчкӹн
Пӓлӹм солаш кузен кем...
.......
Тӓжӹ ӹне мам шӹнзедӓ?
Ылында(ш) тӹштӹ к(ы)нам гӹнят!!!
Ти солашты тӓ ылтелда? (Ха-ха-ха!!!)
Ам ӹнянӹ нигнамат!

Тидӹ махань сола? Цилӓ карем-лидӹвлӓ Васикован лӹмдерӹш пыртымы? Уке гӹнь ӓлмӓдӓ ямдымы лӹмвлӓм ӹне пижӹктенӓ... Вычем...

МАХАНЬ СОЛА ГИШӒН ТИ ТЫШТЫ?

Пал Генай, Йынгы-Кушыргы

Изи́ ныр ка́рем гӹц Його́р лык ка́ремӹш?
Йымыдылмы нер доцын Йымын йӓр лиш?
Йымын йӓр ли́дӹ гӹц Кӹне нер каремӹш?
Кого ӓнгӹр кӓрем гӹц Ку́жы ли́дӹш миш?
Кыва́ куды дорц Кӹневи́чӹ ка́ремӹш?
Кӹневи́чӹ гӹц кыргыж Марташ ли́дӹ лиш?
Михи́выр ка́рем доно Они́ колемӹш?
(Опанаси́ ныр ка́рем - Куды вӓр лык ка́рем?)
Паза́р лык - Поте́р лык - Пеке́т ли́дӹш лӓк?
Пыжи́ лык мыч лӓктӹн Серге́н ли́дӹш валем?
Тада́р ка́рем гӹц Танилӓн (ка́ремжӹ) келгӹрӓк?
Цӓпи́ ли́дӹ, Це́ркӹ кӓрем, Чугу́н лык - анжал...
Шӹльӹ кӹвер Якша́р ӓнгӹр гач вашта вӓл?

Эче ти сола лишӹл вар лӹмвлӓм пӓледӓ гӹнь (Л.П.Васикован лӹмдерӹштӹш акситӹвлӓм) — тиш сиремӓдӓ!

КЫРЫК МАРЛА-РУШЛА ГЕОГРАФИ ЛӸМДЕР

Пал Генай, Йынгы-Кушыргы

Тенге лиӓлтӹн, но лач кӹзӹт вел мӹнь Л.П.Васикован Географин кырык мары лӹмдерӹм цӱдеен дӓ пиш яратенжӓт лыдам дӓ лыдмы вашт шотеш пиштӹмӹ Лидия Петровналан дӓ цилӓ палшыш халыкланжат пиш кого таум келесӹнем... Ай-яй махань керӓл пӓшӓм ӹштенӹт!

Но... Цилӓ географи лӹмвлӓм пындашдымы халык шӱндӹк гӹц иктӓт трӱк постарен лыктын ак кердеп векӓт... Тенге гӹнь ӓлдок ӹшке солавлӓнӓ йӹр анжалына — ӓнят кыды-тидӹ карем-неркӓ-ӓнгӹр-лидӹ-лык-ныр... лӹмвлӓ лӹмдерӹш пырыделыт?!!! Тенге мӓ иквӓреш яжо пӓшӓм ӹштен кердӹнӓ, дӓ курымеш яратым вӓр лӹмвлӓм перегӓш палшенӓ...
Тевеш, мынят ти лӹмдерӹштӹ Йынгы-Кушыргы сола лишнӹш вӓр лӹмвлӓм кычӓльӹм дӓ шукымок шӹм мо...

Куштылгырак кӹчӓлӓш лижӹ манын техень рекомендацим пуэм. 1/Лӹмдерӹн файлым (васикова_мутер.pdf) ӹшке компьютырыш кӓчӓен нӓлмӹлӓ. 2/васикова_мутер.pdf файлым Adobe Acrobat Reader программы дон пачмыла. 3/"Поиск" лӹмӓн окням пачын тӹшӓк географи лӹмӹм пецӓтлӹмлӓ дӓ "далее" лӹмӓн конопкым темдӓлмылӓ. Теве пижӹктем "Кого лидӹ" лӹмӹм анжыктымыжым.

Кӹчӓлӓш пиш куштылгы лач тренируялтда вел пыйырт...
Пашӓдӓ/пӓшӓнӓ ашныжы!!!

Тевеш ти вӓрвлӓм тенге кӹчӓлӹн Васикован лӹмдерӹштӹ шӹм мо, дӓ ӹнде пижӹктем:

Кӱшлык (Кӱш лык) — тидӹ солаштына кӱшӹл ӧлицӓ,
Ӱллык (Ӱл лык) — ӱлнӹш ӧлицӓ,
Микитӓ лык — сола покшалнышы тореш лык,
Сприлык — шӹм пӧрт кытан ӧлицӓ (мӓмнӓн пӧртнӓжӓт тӹштӹ ыльы...),
Весир (Вес сир) — карем вес сирӹштӹш кужы ӧлицӓ,
Кугилӓ карем — кок каремӹм ижӹ ӓшӹндӓрем (коктыштат Кремет вӓрвлӓ ылевӹ, а кымшы Керемет вӓр Йынгы вес монгырны, кырык покшалны изи куп-йӓр постол лаксы ыльы, кого ӱэ лӹвӓлнӹ...),
Ольгын лык — тидӹ Йынгышты (Сазан-ӓнгӹр лӓкмӹ вӓр) тагынам перви тӹштӹ вӹд вӓкш ылын. Хозажы Ольгы лӹмӓн ӹдрӓмӓш ылын...
Казоной шӹргӹ — кӱшӹл суасламары шӹргӹм тенге лӹмдӓт ыльы,
Ӓпшӓт нер — изи неркӓ Ӱл лык дон Весир лошты. Тӹшток ӓпшаткудыжат перви ыльы,
Кого йӓм — Йынгышты ти лӹмӓн кок йӓм ыльы. Иктӹ Аштавай ваштареш, весӹжӹ ӱлнӹ — Сазан-ӓнгӹр гӹц пыйырт кӱшнӹрӓк. Кок варге яратым нӱштӹлмӹ вӓрвлӓ.
Изи йӓм — Йынгышты тетявлан яратым нӱштӹлмӹ вӓр,
Шанавӹл урмаш — Йынгы сир, Сазан-ӓнгӹр гӹц ӱлнӹрӓк. Тӹ вӓрӹштӹ шанавӹл йишлӓ ӓйӹнӓлтӹн цилӓ цӹреӓн кӱэрвлӓ урмаш гӹц лӓктӹн кайыт,
Пошкырт вӓкш — Кожваж ӓнгӹрӹштӹ урын валыш тошты вӓкш вӓр.
Казоной пал — Васикова семынь «Казоной вал», но шанымашем дон тидӹ самынь. Тӧржӹ «Казоной пал» лишӓшлык векӓт. Ти вӓр суасламарын казоной шӹргӹ шайылнырак (палны) ылеш. Суасламары мулӓндӹ вашт кетӓт вара мӹнгеш Кырык мары мулӓндӹш лӓктӓт...

Ондрин Валька (Валентин Афанасьев) эче Йынгы-Кушыргы монгырын ти вӓр лӹмвлӓм ӓшӹндӓрӹш (Васикован лӹмдерӹштӹ уке):

Цӧклӹм лидӹ
Когоӓнгӹр лидӹ (Когонь ӓнгӹр)
Ондривал карем (Ондри вал)

Ангелина Асланова ти вӓр лымвлӓм пижӹктӹш (тожы Васикован лӹмдерӹштӹ уке):

Опакси лаксы
Нонан затон
Пандин сӓрӓн

Нина (лӹмжӹм вел сирен) ӓшӹндӓрен ти вӓрвлӓм сирыш:

Мирон карем (Ондри вал ти каремӹштӹ йоген лӓктеш)

Пакыла кыце гӹнят ти спискӹм пасна ӹлӹштӓшеш сирӓш вӓрештеш витнӹ - вес солавлӓ гӹцӓт тӧрлӹмӓшвлӓ толыт гӹнь. Пиш выченӓ - сиремӓдӓ, когон вет керӓлла чучеш тетявлӓлӓн, ыныкавлӓлӓн... Наукыланжы осовын керӓл. Цилӓ палшызывлан лывлӓм халыклан анжыктенӓ! Ӓлдок-ӓлдок изи яратым мулӓндӹнӓн вар лӹмвлӓм курымеш постарен перегенӓ.

АЛЫК МАРЫ ӸДРӒМӒШ ВЫРГЕМ ГИШӒН

Ти кином пиш яратен анжышым - махань цӱдӓ мары халыкын културынажы... "Вслед за нитью бегущей...

АКУЛИ гишӓн

Теве.., пиш сусу увер мӓлӓннӓ интернет гӹц лӓктӹн вазы...
Акулилӓ мадмашна наукын эдемвлӓлӓн керӓл лин шӹнзӹн!
Мария Аркадьевна Ключева - Мари Эл университетӹн доцентжӹ блогнан акули гишӓн сирӹмӹм кого пӓшаштӹжӹ кычылтын. Пӓшӓ лӹмжӹ "К ЭТИМОЛОГИИ НАЗВАНИЯ МАРИЙСКОЙ ИГРЫ МИТУЛИ". Тидӹм земля йӹрвеш пӓлӹмӹ "Вопросы языкознания" лӹмӓн журналышты пецӓтленӹт.
Анжыдок, мӓмнӓн пӓшӓнӓӓт изин-олен ашна! Кыпыш шӱндӹкӹмӓт пыргедӓш (Южаков - кого шӓлӓ!) кынамжы чоте келеш ане вет!!!

Пӓшӓм тиштӹ лыдын кердӹдӓ, лыддок-лыддок, чоте шукым пӓлдӹртӓ: http://issuesinlinguistics.ru/pubfiles/%D0%92%D0%AF2015.4.-037-059.-%D0%9A%D0%BB%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0.pdf

Шур тӹнг кырык марывлӓ

Ти фотом 1866-1873 ивлӓ лошты лӹмлӹ художник дӓ фотограф Андрей Осипович Карелин ӹштен (1837-1906). Угарманышты ӹлӹмжӹ годым витнӹ...
Тенге кайыныт тӹнӓмшӹ Шур Сир кырык марывлӓ...